Wim Klever, Spinoza classicus

Klassiek

Wim Klever

Spinoza classicus: Antieke bronnen van een moderne denker

Damon, 316 blz., € 29,90

Sinds het verschijnen van Jonathan Israels Radical Enlightenment (2001) staat Spinoza weer volop in de belangstelling als grondlegger van de Verlichting. Doordat hij het denken van Descartes radicaliseerde leverde hij een belangrijke bijdrage aan het ontstaan van wat doorgaans de «moderniteit» wordt genoemd. Anders dan bij de Renaissancedenkers voor hen, stond bij Descartes en Spinoza de wiskundige en natuurwetenschappelijke benadering centraal. Iets was niet waar omdat je een hele reeks Griekse en Romeinse auteurs kon citeren, maar omdat je het kon «bewijzen».

Dit wil uiteraard niet zeggen dat het klassieke denken geen invloed op Spinoza heeft gehad. Met zijn vermoedelijk ongeëvenaarde kennis van het werk en de omgeving van Spinoza laat Wim Klever in dit boek zien op welke wijze het denken van onder anderen Epicurus, Livius, Tacitus, Horatius en Cicero doorwerkte in de geschriften van de belangrijkste Nederlandse filosoof.

Lange tijd is er veel nadruk gelegd op de joodse wortels van Spinoza. Zonder de invloed hiervan op het denken van de jonge Spinoza te willen ontkennen, wijst Klever erop dat hij zich op zeker moment juist los heeft gemaakt van die joodse traditie en zich op het werk van Descartes stortte. Met zijn onderzoek naar de invloed van allerlei klassieke auteurs wil Klever niet beweren dat het joodse en cartesiaanse denken niet mede bepalend voor het denken van Spinoza zijn geweest, maar probeert hij juist aandacht te vragen voor een relatief veronachtzaamd aspect van diens oeuvre.

Klever doet dat met ongelooflijke eruditie, al wekt hij, althans bij mij, soms wat wrevel, omdat hij andere auteurs vaak vinnig op de vingers tikt en enigszins pedant overkomt. Zo kapittelt hij Quentin Skinner, omdat die in zijn Liberty before Liberalism (1998) verzuimd zou hebben erop te wijzen dat in het klassieke idee van libertas naast het element van onafhankelijkheid ook het element van verplichting een belangrijke rol speelde. Dit manco zou zijn ontstaan omdat Skinner geen aandacht heeft besteed aan het werk van Cicero, door wie ook Spinoza zo sterk beïnvloed was, maar zich concentreert op Livius. Wat Klever er niet bij vertelt, is dat Skinner in het betreffende essay enkele Engelse zeventiende-eeuwse politieke denkers behandelt. Die hielden zich niet met Cicero bezig, maar waren vooral beïnvloed door Machiavelli, die zijn ideeën grotendeels had ontwikkeld in de vorm van een commentaar op Livius.