Robin Lane Fox

Klassiek is eersteklas

Robin Lane Fox is een begenadigd verteller, die niet opsomt maar keuzes durft te maken en duidelijk greep heeft op het geheel.

De klassieke Oudheid is de laatste jaren weer helemaal ‘in’. Films, tv-series, tentoonstellingen – er lijkt geen einde aan te komen. En niet te vergeten, de boeken. Tom Hollands Rubicon is een internationale bestseller, de vele boeken van Fik Meijer vinden gretig aftrek, dit jaar verschijnen er vertalingen van nieuwe biografieën van Julius Ceasar en Augustus, Piet Gerbrandy komt binnenkort met een overzicht van de Romeinse literatuur en bovendien worden er nog steeds vertalingen gepubliceerd van teksten uit de Oudheid. En daarbij gaat het niet alleen om de ‘grote namen’, zoals Aischylos, Sophokles, Plato, Aristoteles, Cicero, Vergilius en Horatius, maar ook om minder bekende auteurs als Cassius Dio en Petronius. In april verschijnen de eerste twee boeken van Polybios’ Wereldgeschiedenis (1536 bladzijden).
Of er, zeker als het gaat om de klassieke auteurs, evenveel lezers zijn als kopers, dat is natuurlijk de vraag. Maar in een tijd waarin de westerse cultuur bedreigd lijkt, waarin verlangd wordt naar een ‘canon’ en een duidelijk gedefinieerd gemeenschappelijk erfgoed, hebben kennelijk veel mensen er behoefte aan om op z’n minst een stoffelijk bewijs te hebben van hun gehechtheid aan ‘onze’ cultuur. Nu zijn veel van die klassieke auteurs, vooral de Griekse, van ongekende klasse, dus wanneer ook maar een deel van de kopers van al die prachtig uitgegeven banden die teksten ook daadwerkelijk leest, is dat mooi meegenomen.

Om dergelijke boeken echt naar waarde te kunnen schatten, en te begrijpen, is een behoorlijke kennis van de geschiedenis van de Oudheid onontbeerlijk. Natuurlijk worden al die boeken keurig ingeleid en geannoteerd, maar dan nog is het lastig wanneer men niet een enigszins globaal overzicht van de geschiedenis heeft. Zoals gezegd verschijnen er genoeg studies over de Oudheid die toegankelijk zijn voor een breder publiek, maar die beperken zich vrijwel allemaal tot één bepaalde periode of een specifiek onderwerp, waarbij opvalt dat de meeste aandacht tegenwoordig uitgaat naar de Romeinen. Vooral the rise and fall van het Romeinse rijk lijkt een actueel thema.

Boeken die zowel de Griekse als de Romeinse geschiedenis behandelen zijn zeldzaam, en veelal behoorlijk gedateerd. Uiteraard is dit onder meer het gevolg van de onvermijdelijke specialisatie onder oud-historici en classici, die ertoe heeft geleid dat het niet meer mogelijk is om kennis te nemen van alle onderzoeksresultaten. Toch is dat jammer, omdat die scheiding tussen Griekse en Romeinse geschiedenis, waarbij de eerste vaak weer onderverdeeld wordt in het ‘klassieke’ tijdvak en de hellenistische periode van Alexander de Grote, vertekenend werkt.

Hoewel de geschiedenismethode die na de invoering van de ‘basisvorming’ jarenlang het meest werd gebruikt de Grieken behandelde als ‘appendix’ bij het hoofdstuk over de Romeinen, wordt er gewoonlijk van uitgegaan dat de Griekse beschaving voorafging aan de Romeinse. In werkelijkheid liep die ontwikkeling veel meer synchroon – tussen de eerste gedocumenteerde Olympische Spelen en de stichting van de stad Rome zat zo’n twintig jaar – en was er bovendien voortdurend sprake van interactie. Grieken vestigden zich al heel vroeg in Italië, de invloed van de Griekse cultuur was immens, en later werd Griekenland opgenomen in het Romeinse rijk. Doordat boeken meestal of over Griekse of over Romeinse geschiedenis gaan, komt dit ingewikkelde proces van beïnvloeding en wisselwerking vaak niet tot zijn recht.

Dat de in Oxford docerende historicus Robin Lane Fox nu met een boek komt waarin hij de negen eeuwen tussen Homerus en de Romeinse keizer Hadrianus beschrijft, valt dan ook zeer toe te juichen. Voor het schrijven van zo’n boek is nogal wat lef nodig, omdat tegenwoordig dergelijke overzichten meestal bestaan uit bundels waarin vele specialisten bepaalde aspecten belichten. Het voordeel van die collectieve projecten is dat op elk terrein gebruik kan worden gemaakt van de meest recente informatie en de nieuwste inzichten, maar meeslepende lectuur levert het meestal niet op.

Hoewel Lane Fox – die eerder veelgeprezen boeken schreef over Alexander de Grote, het opkomende christendom en Wahrheit und Dichtung in de bijbel – over een immense kennis beschikt, kan hij natuurlijk nooit op elk detail concurreren met de specialisten, die bijvoorbeeld dertig jaar onderzoek hebben gedaan naar de verspreiding van Attische vazen in Klein-Azië of de graanteelt op Sicilië. Nogal wat van die specialisten zijn er dan ook als de kippen bij om te wijzen op de tekortkomingen en manco’s in The Classical World. Vooral aan de ontwikkelingen in de landbouw, nijverheid, handel en infrastructuur besteedt Lane Fox niet veel aandacht. Verschillende critici hebben Lane Fox inmiddels verweten dat hij een ouderwets soort geschiedenis bedrijft, wat onder meer zou blijken uit het feit dat hij zijn verhaal laat ophouden bij Hadrianus, traditioneel in Oxford het eindpunt van de studie Ancient History. Tom Holland serveerde het boek in The Guardian zelfs af als ‘opgewarmde collegedictaten’.

Nou, zo had ik wel college willen hebben. Want The Classical World mag dan minder informatie bevatten dan de veertien volumineuze delen van de Cambridge Ancient History, het is in tegenstelling tot dat megaproject wel een boek dat je verhoudingsgewijs vlot uitleest. Lane Fox is immers een begenadigd verteller, bij wie de verhalende vorm van geschiedschrijving niet verwordt tot een min of meer kleurloze opsomming van opeenvolgende gebeurtenissen, maar die duidelijke keuzes durft te maken en die duidelijk greep heeft op het geheel.

De laatste decennia is de Oude Geschiedenis nogal eens op een thematische wijze benaderd, waarbij economische, technologische en sociale ontwikkelingen centraal stonden. Lane Fox heeft hier bezwaar tegen, omdat een thematische aanpak in dit geval zou inhouden dat per hoofdstuk een onderwerp – bijvoorbeeld de verhouding tussen man en vrouw of huisvesting of voedsel – over een periode van duizend jaar behandeld zou worden. Dit resulteert vrijwel onvermijdelijk in een vrij statisch beeld, waarin het menselijk leven wordt geabstraheerd en wordt losgekoppeld van veranderende samenlevingen en ingrijpende gebeurtenissen. De verwachtingen en angsten van mensen verdwijnen op die manier meestal achter een dor feitenrelaas en kwantitatieve gegevens. Volgens Lane Fox veranderen de betekenis en context van dergelijke thema’s juist door politieke ontwikkelingen, militaire krachtmetingen en verschuivende machtsverhoudingen. Daarom gaat hij ‘steeds op zoek naar de beslissende momenten en cruciale besluiten waarvan de afloop bepaald, maar niet voorbeschikt is door de omstandigheden’.

Nu kan ook een verhalende geschiedenis, waarin de chronologie het voornaamste ordenende principe is, resulteren in een kleurloze, saaie opsomming van elkaar aflossende personen en gebeurtenissen. Daarom heeft Lane Fox een aantal duidelijke keuzes gemaakt, waarop stuk voor stuk kritiek mogelijk is, maar die wel hebben geresulteerd in een meeslepend, beeldend en onderhoudend boek.

Wat betreft de afbakening van het door hem bestudeerde gebied en tijdvak heeft hij zich laten leiden door de oorspronkelijke betekenis van het woord ‘klassiek’. Dat is namelijk afgeleid van het Latijnse classicus, dat verwees naar de soldaten van de ‘eerste klasse’, de zware infanterie in het Romeinse leger. Wat ‘klassiek’ is, is dus ‘eersteklas’. Hoewel de Grieken en Romeinen veel hebben ontleend aan de hun omringende beschavingen zijn het volgens Lane Fox toch hun eigen kunst en literatuur, hun denken, hun filosofie en politieke stelsels die ook nu nog als ‘eersteklas’ worden beschouwd. Hierdoor vereenzelvigt Lane Fox zich vrij sterk met deze klassieke wereld, wat onder meer tot uiting komt in het onbekommerd gebruik van het woord ‘barbaren’ voor alle niet-Romeinse of niet-Griekse volken. Sommige critici hebben zich hieraan gestoord, maar serieuzer is het verwijt dat Lane Fox nauwelijks iets zegt over de vele volken die buiten de grenzen van dit territorium wachtten op het moment dat ze konden toeslaan.

In deze klassieke wereld en dit klassieke tijdvak zijn er in de optiek van Lane Fox twee periodes en plaatsen die nog ‘klassieker’ zijn dan de rest, en dat zijn het Athene van de vijfde eeuw tot aan de inlijving bij Macedonië en het Rome van de eerste eeuw voor Christus tot aan de dood van keizer Augustus, in 14 na Christus. Dit zijn de cruciale periodes van de Oudheid, waarin de klassieke cultuur een hoogtepunt bereikte.

Om greep te krijgen op de enorme tijdspanne en geografische ruimte van deze klassieke wereld hanteert Lane Fox steeds drie begrippen, die fungeren als een ordenend principe. Het gaat om weelde, vrijheid en rechtvaardigheid. Volgens hem wordt de dynamiek van de klassieke wereld zichtbaar in de strijd om de verschillende definities van deze begrippen. Wanneer het gaat om noties als vrijheid en recht zal het ons 21ste-eeuwers niet veel moeite kosten ons daar iets bij voor te stellen. Lane Fox maakt echter duidelijk dat ook de verschuivende waardering van weelde van groot belang is om de samenlevingen van de Oudheid te begrijpen, een inzicht dat overigens ook al werd verwoord door Montesquieu, in zijn onlangs integraal vertaalde De l’esprit des lois.

In de poëzie van Homerus werd de pracht en praal waarmee koningen zich omringden nog onvoorwaardelijk bewonderd, maar vanaf de zevende eeuw voor Christus begon weelde voor de Griekse aristocraten een probleem te vormen, omdat de rivaliteit die daarmee gepaard ging ontwrichtend werkte. Filosofen als Plato en Aristoteles idealiseerden soberheid, omdat de hang naar weelde leidde tot verwekelijking en onmannelijk gedrag. De Griekse koningen na Alexander, vooral die in Egypte, gebruikten het exorbitante vertoon van weelde om hun koninklijke imago te onderstrepen, terwijl in de Romeinse republiek vertoon van luxe werd gezien als moreel verwerpelijk en ondermijnend.

Deze drie telkens terugkerende thema’s verlenen Lane Fox’ verhaal een duidelijke samenhang. Daarnaast zijn er nog twee onderwerpen die zijn bijzondere belangstelling hebben: seks en paarden. De wijze waarop mensen omgaan met hun seksualiteit zegt veel over de waarden van een bepaald tijdvak, terwijl al die figuren op vazen, reliëfs en mozaïeken meer voor ons gaan leven wanneer we weten hoe en met wie ze het bij voorkeur deden. Omdat de geschiedenis van de Oudheid voor een heel groot deel militaire geschiedenis is, is kennis over de onontbeerlijke paarden essentieel.

Lane Fox heeft een uiterst kleurrijk, levendig en inspirerend boek geschreven. Helaas komt dit in de Nederlandse vertaling niet echt tot zijn recht. Het soepele, soms uitbundig meanderende Engels van Lane Fox is in grote delen van het boek veranderd in een stroef en moeizaam Nederlands. Het vertalen van piecemeal laws als ‘stuksgewijze wetten’ is natuurlijk gewoon lelijk, zoals het ook wat vreemd is guardian te vertalen met ‘beschermer’ wanneer duidelijk ‘voogd’ is bedoeld. Maar af en toe staar je een tijdje naar een Nederlandse zin, en vraag je je af wat er in het Engels zou staan. Wat moet je je voorstellen bij een ‘ontstoken gemeenschap’? Een samenleving die een infectie heeft opgelopen, waar de pus uit sijpelt? En dat terwijl Lane Fox het heeft over een inflamed community. Nu betekent inflame inderdaad soms ‘ontstoken raken’, maar in dit geval liggen betekenissen als ‘ontvlammen’ of ‘opgewonden raken’ meer voor de hand.

Soms zingt de vertaling zich echter al te veel los van het origineel. Zo typeert Lane Fox Catilina als ‘a desperate noble (…) who was heavily in debt himself after his electoral failures to win a consulship’. In vertaling verandert deze man, die ineens ‘Catalina’ heet, in ‘een politieke desperado van aanzienlijke doch verarmde familie, die zich zwaar in de schulden had gestoken na zijn mislukte gooi naar het consulaat’. Catilina is niet langer van adel maar slechts van ‘aanzienlijke’ komaf, bovendien verandert zijn wanhoop in criminele intenties en steekt hij zich pas na zijn politieke miskleunen in de schulden, terwijl het juist die vergeefse ambities waren die hem naar het faillissement dreven.

Een boek van dit kaliber verdient een betere behandeling en wanneer een uitgever er blijkbaar geld voor over heeft om er een mooie uitgave met een prachtig stofomslag van te maken, moet het toch ook mogelijk zijn om er een goede persklaarmaker op te zetten.

Robin Lane Fox, The Classical World: An Epic History of Greece and Rome_, Penguin, 704 blz., € 18,80_

De klassieke wereld: Een epische geschiedenis van de Grieken en de Romeinen_, Vertaald door Tinke Davids, Paul van den Hout en Dick Lagrand, Bert Bakker, 816 blz., € 39,95_