Klateren

Walldrawing # 1084 van Sol Lewitt is een geheimzinnige veelheid van kleurvlakken, met een kaleidoscopische werking. Terwijl de constructie ervan zeer gecontroleerd verliep.

Klateren

Deze walldrawing (zoals Sol Lewitt ze noemde) is nummer 1084 en is voor het eerst gemaakt in 2003 – op dezelfde wand als waarop het werk nu, na de verbouwing van het museum, opnieuw is uitgevoerd. Het concept is kortweg: verdeel met behulp van zwarte banden een gegeven, gestrekte wand in vier ongeveer gelijke vlakken die zo vierkant mogelijk zijn. In die vlakken wordt vervolgens, met dekkende acrylverf, een arrangement van banen aangebracht in vier richtingen: verticaal, horizontaal en twee keer (naar rechts en naar links) diagonaal, en in zeven verschillende kleuren. De beschrijvende titel van het werk is dan: Bands in Four Directions, maar eigenlijk wordt daar een principe van vormgeving beschreven dat tegelijkertijd de meest eenvoudige en overzichtelijke manier is om vierkanten met lijnen op te vullen.

Van begin af aan ging het er bij Sol Lewitt om om op een objectieve manier werk te maken, zonder geheimzinnige inspiratie, en matter-of-fact. Zo kwam hij, in zijn vroege driedimensionale structuren, uit bij de kubus die als module glashelder was. Een kubus is gelijkzijdig, net als een kwadraat. Als je met zulke vormen aan het werk gaat, hoef je je niet meer het hoofd te breken (zoals je Mondriaan wel ziet doen, die wikkend en wegend om een vierkant heen draait) of de ene zijde toch niet beter wat korter of langer moet dan de andere – om redenen van zoiets ondoorgrondelijks als evenwicht in de compositie bijvoorbeeld. Van zulke bekommernissen had Sol Lewitt zich kunnen losmaken. Daarom werd zijn kunst altijd zo ongemeen helder en laconiek, maar ook rijk aan variatie. Hij wilde niet oordelen over esthetische waarde. Als hij eenmaal het principe van een vormgeving had geformuleerd (het concept ervan) liet hij gewoon alle versies ervan uitvoeren. Van een incomplete open kubus (de vorm aangegeven dus door alleen de ribben, minus één of meer ervan) kon je 122 variaties maken, had hij uitgevogeld, die nog als kubus herkenbaar waren en die bovendien overeind bleven staan. Dus werd die hele groep gefabriceerd die vervolgens samen één werk vormde. Maar wat later ontstonden er ook grotere versies van een incomplete kubus – die als enkel werk de wereld in gingen en die je soms in een collectie ziet waar ze eruitzien als geheimzinnige, hoekige staketsels.

Het concept om, op een wand, een combinatie van vier vierkanten met lijnen in vier richtingen met potlood op de muur te tekenen, stamt al uit 1969. Het was mooi laconiek. Het werk 1084 is in karakter niet wezenlijk anders. Het ziet er anders uit. In dit geval voegen de kleuren er hun eigen verwarrende werking aan toe. Dat laat zien hoe briljant kleurrijk het (altijd) conceptuele werk van Sol Lewitt kan zijn. Eerst had hij de breedte van de banen aangegeven: circa twintig centimeter, de zwarte randen ook. Dan kun je, als je de maten van de vier bijna-vierkanten hebt uitgekiend, vaststellen voor hoeveel banen er per vlak ruimte is. Als je het na zou meten, vind je zeker kleine aanpassingen die gedaan zijn vanwege een optische regelmaat. Lewitt had zeven kleuren gekozen die, lijkt mij, in een zodanige opeenvolging verschijnen dat er, binnen de strikte regelmaat van die vormgeving, juist een optimale variatie aan kleureffecten kan ontstaan.

Je wordt door de spectaculaire helderheid van kleur overvallen en meegesleept, eigenlijk. Omdat je echter ook de regelmatigheid voelt, ga je zitten kijken hoe dit werk in elkaar zit. De kleuren komen ongeveer even vaak voor. Het ging geloof ik zo: neem bijvoorbeeld rood. Dat verschijnt veertien keer waarbij de rode band aan beide kanten steeds aan andere kleuren grenst. Het zijn soms maar kleine varianten: rood met grijs boven en groen onder, op een andere plek is grijs onder en groen boven. Mocht het zijn dat combinaties herhaald worden, dan is dat bijna toeval. In het hele werk heb ik 89 verschillende kleurbanen geteld. Dan is er nog het zwart. Bij elkaar levert dat een enorm aantal wisselingen op tussen kleuren die dus beginnen te klateren als de verschillende klanken in een melodie. Vergelijkingen zijn echter zinloos: deze Walldrawing # 1084 is een abstract spektakel van kleur dat juist ook zo geheimzinnig is in zijn kaleidoscopische werking omdat de constructie ervan zo gecontroleerd verliep. Kleuren en vooral combinaties van kleuren zijn geheimzinnig als de golfslag van een rusteloze zee.