Kleine levens

Selina Hastings, The Secret Lives of Somerset Maugham. € 38,95

De reputatie van William Somerset Maugham is die van ‘verhalenverteller’. Voor die lage status zijn verscheidene verklaringen mogelijk. Hij werd beroemd en rijk door werken voor het toneel, meestal gepolijste blijspelen die hij in zes of zeven weken op papier kreeg. Hoewel het vaak cynisch getoonzette werken zijn ('Een man trouwt om een thuis te hebben, maar ook omdat hij geen last wil hebben van seks en dergelijke’) en hun thematiek, het conflict tussen individuele aandriften en sociale aanpassing, betekenis houdt, vertonen deze 'comedies of manners’ met hun telefoons en bridge-party’s vooral de conventies van hun tijd. Maughams koel-observerende blik op mensen, hun karakters en hun onderlinge betrekkingen keert terug in zijn verhalend proza. Maar met zijn talrijke romans en verhalenbundels heeft Maugham zijn bescheiden plekje in de officiële letterkunde of canon niet kunnen vergroten. Hij stierf in 1965 en heeft dus niet kunnen profiteren van het moderne mechanisme waarin succes een voorwaarde is om in de kritiek serieus te worden genomen. Toen hij zijn verhalen en romans schreef, gold onder de intelligentsia groot succes bij een miljoenenpubliek nog als verdacht.
Het boek van Selina Hastings is geenszins de eerste Maugham-biografie, ondanks alle pogingen die de man heeft gedaan om levensbeschrijvingen te voorkomen door zo veel mogelijk sporen uit te wissen. Een van Hastings’ onthullingen betreft een afkoopsom waarmee Somerset Maugham zijn neef Robin Maugham ervan weerhield over hem te schrijven, dit na aankondigingen van neeflief die volgens Hastings neerkomen op chantage. Met Conversations with Willie, Somerset and All the Maughams en andere werken over zijn oom bespeelde Robin na diens dood een lucratieve markt. Ook in de biografieën die volgden (Ted Morgan, Robert Calder, Jeffrey Meyers en anderen) kwam de nadruk vaak te liggen op de 'geheimen’ die Hastings zelfs in haar titel heeft opgenomen. Ze gaan vooral over Maughams seksualiteit.
'Het gebeurt maar zelden dat een man iemand voor eens en altijd liefheeft, misschien slechts als zijn seksuele instincten niet sterk zijn’, opperde Maugham in A Writer’s Notebook. In zijn creatieve werk zijn erotiek en hartstocht niet zelden de krachten die de personages drijven. Dat geldt ook voor de smartelijke dimensies. Daarbij kan het gaan om de kille boodschap dat het niet dood of gemis is die liefde uiteindelijk tragisch maakt, maar onverschilligheid (The Circle), of om een komedie over de bijzondere aantrekkingskracht van een liefde die eigenlijk niet kan (Caroline). Een thema dat hij zowel op het toneel als in zijn proza exploreerde, was het ongelukkige karakter van liefdesverbintenissen tussen partners uit verschillende sociale lagen.
Zelf was Maugham een seksuele veelvraat. Bij wijze van rustpunt in een eindeloze stoet veroveringen had hij ook altijd wel iemand die zijn leven deelde in een combinatie van ondersteunende rollen: secretaris en intieme vriend, gezelschapsheer en regelneef. Geboren in Parijs, waar zijn vader de Britse ambassade van juridisch advies voorzag, sprak Maugham Frans voordat hij Engels leerde. Zijn moeder stierf toen hij acht was, zijn vader twee jaar later, waarna zijn opvoeding werd overgenomen door familie in Engeland. Onder de voogdij van een bekrompen dominee en diens vrouw heeft Maugham zich op eigen kracht aan de schemering van zijn weinig gelukkige jeugd kunnen ontworstelen. Wat ervan overbleef was een levenslang spraakgebrek: stotteren.
In de Edwardiaanse high society werd hij als succesvol schrijver en welgesteld 'man-about-town’ een overal welkome gast. De inhibities uit zijn jeugd overwon hij door zich een stekelige wapenrusting te kiezen. Zijn vriend Winston Churchill zat erbij toen Maugham iemand het zwijgen oplegde met een moorddadige geestigheid en drong vervolgens aan op deze afspraak: 'Als jij belooft nooit grappen op mijn kosten te maken, beloof ik nooit grappig over jou te zijn.’
Een andere vriend, de schilder Gerald Kelly, die het voornemen had geuit te gaan samenwonen met een danseres, ontving van Maugham een brief met de waarschuwing dat de verbintenis met een vrouw onvermijdelijk tot vernederingen en verschrikkingen zou leiden. Dat was in 1905, toen Maugham 31 was. Twaalf jaar later trouwde hij met Syrie Wellcome. Deze zelfzuchtige dame had zich door een eerder huwelijk een comfortabele financiële positie verschaft en vervolgens haar zinnen gezet op de man die in de roddelrubrieken Londens meest begeerde vrijgezel heette. Hij trouwde haar uit angst voor afpersing. Op hun huwelijksdag - hun dochter was twee jaar - voelde de bruidegom zoveel afkeer dat hij zijn bruid nauwelijks kon aankijken. Dat het huwelijk veertien jaar standhield, kwam doordat de twee veelal apart woonden. Ook vallen in die periode enkele van Maughams wereldreizen, gemaakt in gezelschap van Gerald Haxton, lange jaren de vigerende hartsvriend. Op hun reizen was het vooral Haxton, een expansieve persoonlijkheid en geanimeerde drinker, die de grondstof voor Maughams verhalen verzamelde. Zelf was de schrijver bovenal een scherp waarnemer. Zijn verhalen betreffen vaak de leventjes van niet al te opmerkelijke individuen, zoals planters in Brits-koloniaal gebied, die in hun exotische omgeving pogen een geruststellende imitatie van gewoon Engels leven voort te brengen. Bijna steeds treedt hij op als de 'ik’ die zijn gehoor meesleept met een geschiedenis waarin zijn eigen rol bescheiden blijft. Niet zelden is het een verhaal dat hij van horen zeggen heeft. Dat hij desondanks aan zijn mededelingen een sterke schijn van authenticiteit weet te verlenen, wordt bereikt met zijn suggestie dat wij ons met hem in dezelfde ruimte bevinden, in clubfauteuils misschien en met een glas in de hand.
Een glorieuze toepassing van deze techniek geeft Cakes and Ale te zien, Maughams satirisch getinte roman uit 1930 over literaire kringen in Engeland. Ook hier weer zo'n ik-figuur, door zijn schepper voorzien van een keur aan puur-autobiografische trekken, terwijl toch andere personages als hoofdpersonen moeten gelden. Voor Edward Driffield, de laatste grote Victoriaanse schrijver, stond Thomas Hardy model, diens biograaf Alroy Kear is een vileine karikatuur van de romancier Hugh Walpole. Kears portret wordt opgebouwd uit een veelheid aan toetsen, stuk voor stuk te subtiel om incriminerend te zijn, terwijl hun optelsom toch de uitbeelding van een letterkundige parasiet en gladjakker oplevert. Maar het mooiste portret in het boek is dat van een vrouw. Rosie, achtereenvolgens barjuffrouw en Driffields eerste echtgenote, is bovenal de warmhartige en grootmoedige minnares van menige aanbidder. Een van hen is de verteller. Zijn verhaal ontvouwt zich in een opeenvolging van manoeuvres met de tijd die toch glashelder blijft. En net als in zijn korte verhalen is het hier vooral ook Maughams virtuoze spel met het doseren en achterhouden van informatie waardoor de lezer onontkoombaar wordt meegesleept. Gore Vidal noemde Cakes and Ale een 'volmaakte roman’.
Met het oog op Maughams reputatie als auteur van 'kiosk-romans’ is de verleiding groot om een andere autoriteit te citeren over Of Human Bondage, zijn meest ambitieuze werk. W.F. Hermans omschreef het ooit als 'romankunst van een zeer hoge rang’. Dit grotendeels autobiografische boek is een authentieke Bildungsroman, die uitloopt op een abrupt en conventioneel slot. De hoofdpersoon, Maughams alter ego, sluit daar het huwelijk dat de auteur voor zichzelf zou hebben gewenst. Afgezien van dit weinig overtuigende einde vormt het portret van de schrijver als jonge man een evenwichtige karakterstudie. Zoals bijna alles wat Maugham publiceerde, bevat het een zonder illusies tot stand gebrachte uitbeelding van wat je zou kunnen omschrijven als gewone ongewone mensen. Tegen Robin Maugham (Conversations With Willie, 1978) zei een oud geworden Somerset Maugham dat hij de mensen over het algemeen genomen 'gemeen en verachtelijk’ vond, maar dat hij bleef geloven in de liefde: 'Diep in mijn hart ben ik een sentimentele oude snuiter.’

SELINA HASTINGS
THE SECRET LIVES OF SOMERSET MAUGHAM
John Murray, 614 blz., € 37,95