Muziek

Kleur, intensiteit

Muziek: Birtwistle Festival

Voor de vijfde keer stond in Groningen een belangrijk hedendaags componist centraal, belicht van allerlei kanten, door films, interviews, kamermuziek in ongewone bezettingen en orkestmuziek, al of niet met solisten. Vanaf 2001 werd aandacht gegeven aan Rihm, Riley, Henze, Pärt en nu Harrison Birtwistle. Een interessante afwisseling van componisten die ieder op hun eigen wijze het gezicht bepaalden van de huidige nieuwe muziek.

Engelse muziek wordt niet vaak in Nederland uitgevoerd. De uitzondering is Benjamin Britten met zijn meestal probleemloze muziek en zijn evidente verbindingen met de traditie. Van de generatie van Birtwistle – Alexander Goehr, Maxwell Davies of Rodney Bennet – wordt zelden of nooit iets ge speeld en hun namen zeggen de Nederlandse muziekliefhebber wei nig of niets. De hedendaagse Engelse componisten zijn net als hun Europese collega’s internationaal georiënteerd, maar de orkes ten in de grote Europese centra laten het afweten. Een provinciestad als Groningen laat zien hoe het eigenlijk zou moeten.

Met Birtwistle bevinden wij ons midden in een internationaal ge oriënteerde muziektaal. Hij is een meesterlijk instrumentator. Een orgie van kleuren was meteen al in de eerste orkestproductie te ho ren, in de nieuwe, zeer grote Media centrale – voor Groningen een belangrijke aanwinst. Ge speeld werden excerpten uit Birt wistles opera The Second Mrs. Kong met als titel Love Cries. Drie zangers, begeleid door het Noord Nederlands Orkest, visueel omlijst met beelden geproduceerd door de internationaal opererende groep To mato. Het is een zeer innerlijk gebeuren tussen twee imaginaire figuren: Vermeers meisje met de parel en de filmheld uit 1933, King Kong. Als bemiddelaarster tussen beiden figureert een voormalige schoonheids koningin, Inanna. Alles speelt zich af in een surrealistische droomwereld. De opera is één grote schreeuw om contact, om verlossing uit de eenzaamheid. Als de beide protagonisten elkaar eindelijk vinden, wordt hun verteld: «This is the moment when reality begins. You cannot have each other.» Aan het eind: aangrijpende gepassioneerde en extatische muziek. De componist vertelde dat de Nederlandse Opera interesse heeft voor The Second Mrs. Kong met Pierre Audi als regisseur.

Een dag later liet het NNO op nieuw horen tot welke grootse pres taties het in staat is in een orkestsuite uit de opera Gawain’s Journey, ontleend aan de sagen rondom koning Arthur. Ook hier bleek welk een meesterlijk orkestraal verteller Birtwistle is. Je zou hem een waarlijk «gestisch» componist kunnen noemen.

Twee werken van Birtwistle in dit rijke festival moeten extra ge noemd worden: Harrison’s Clocks uit 1997, een lang bijna jazzy pianostuk, virtuoos gespeeld door Nicolas Hodges. Een variatiewerk dat herinnert aan Stefan Wolpes pianocomposities. Het indruk wek kendste stuk van het hele fes tival was Pulse Shadows: Meditations on Paul Celan, uit 1996. Adorno schreef in 1949 dat nadenken over de holocaust kan ont aarden in banaal gezwets; dat de taal door het nazidom ernstig is aangetast en dat wij daardoor te ma ken hebben met een onoplosbaar conflict tussen cultuur en barbarij. Zijn conclusie: «Na Auschwitz een gedicht schrijven is barbaars.» Celan, die met Adorno bevriend was en deze uitspraak goed kende, heeft deze in zijn poëzie trachten te weerleggen in vaak hermetische gedichten. Zijn ge dicht Todesfuge, met de zin «De dood is een meester in Duitsland», is be roemd geworden.

Birtwistle las in een vertaling van Michael Hamburger gedichten van Celan en besloot een serie meditaties over diens gedichten te schrijven. Twee ensembles staan tegenover elkaar; tussen beide in een zangeres (hier de ongehoord expressief zingende Claron Mc Fadden). Tastend, als het ware elkaar onderbrekend, met vaak gebroken melodieën – een volmaakt equivalent van de aarzelend neergeschreven woorden van Celan – werd onder de leiding van de meesterlijk dirigerende Reinbert de Leeuw een wonderbaarlijke sfeer van desolate wanhoop en verstilling opgeroepen. Gold hier niet de beroemde uitspraak van Walter Benjamin dat de hoop bestaat ter wille van hen die de hoop verloren hebben? Weinig kunstenaars weten kunstwerken te creëren die zich kunnen handhaven naast Picasso’s Guernica of Schönbergs Een overlevende uit Warschau. Birt wistle is dat gelukt met zijn Celan-liederen.