Klik

De projectie van woorden met pauzes daartussen van Robert Barry is geen concrete poëzie maar beeldende kunst in een poëtische vorm.

Medium kijkenfuchs

Een vroeg werk (in de conceptuele modus) van Robert Barry werd gemaakt door een flacon met het edelgas Argon (vloeibaar, één liter) te breken. Dat gebeurde boven een uitgevouwen krant op het zandstrand van Santa Monica, in 1969. Het document daarvan is een foto van dat strand, een close-up-opname van de bruisende vloedlijn. Van het geconcentreerde volume van een liter is het gas in de lucht gaan verwaaien waarbij het, terwijl het grotere volume vervluchtigde, wisselende vormen heeft aangenomen die uiteraard onzichtbaar waren. De achtergebleven krant geeft de plek aan waar de flacon gebroken werd. Het is een werk in het kader van de Inert Gas Series. De kunstenaar komt niet in beeld. Hij is anoniem en doorzichtig – zoals ook in een ander werk uit die tijd: All the things I know but of which I am not at the moment thinking – 1:36 PM, June 15, 1969. Dat is de beschrijving ervan. Natuurlijk kan deze mentale schets (want dat is het) op andere tijdstippen worden herhaald maar dat zou onzin zijn. De essentie van het concept is door deze ene omschrijving afdoende in ons bewustzijn geplant.

Overigens zijn deze werken heel anders van aard dan, bijvoorbeeld, het befaamde uitgieten van een flesje priklimonade door Wim T. Schippers, begin jaren zestig, in de Noordzee bij Petten. Dat was een door de a-dynamische kunstenaar uitgevoerde kortstondige handeling. Dit schitterend pregnante werk van Barry is juist geen concept maar een echte sketch (met publiek en een filmcamera erbij) en daarom zo raadselachtig absurd – of opgewekt ernstig. Ik wil er alleen aan herinneren hoeveel er in de jaren zestig geëxperimenteerd is met het maken van kunst. Dat is omdat de abstracte kunst een fundamentele vernieuwing teweegbracht maar tegelijkertijd her en der tot verwarring leidde. Sommigen waren van mening, en waarom niet, dat het de rol was van de kunst om verwarring te stichten – om zo de verstoktheid van de maatschappij op te schudden.

Bij elk woord moet de individuele bezoeker hoe dan ook een bepaald idee of zelfs voorstelling hebben

Maar eigenlijk wil ik het hebben over een later werk van Barry dat 16th Century heet. Het is een projectie van veertig woorden, afgewisseld met pauzes van zwart – woorden die in de loop van de zestiende eeuw de Engelse taal zijn binnengekomen. Daarom zijn ze ook gezet in een mooi buigzame letter uit die tijd (de Garamond) en worden ze geprojecteerd in statig violet – de kleur ook van de paar woorden op deze bladzijde. Ik citeer die uit dit werk als een magere simulatie van de werkelijke projectie – in een schemerdonker zaaltje met het zachte klik-klik van de projector als er elke tien seconden een dia verschijnt, van een woord of van een pauze.

Een woord verschijnt geprojecteerd op de muur (niet op een scherm) en staat daar dan ongeveer tien seconden. Dan (klik) volgt zwart, ook tien seconden. Als ik goed reken duurt de projectie van veertig woorden met ertussen steeds een zwarte pauze dus bijna dertien minuten. Je kijkt dus naar het gestage en geluidloze verschijnen van woorden. In de precieze ritmering daarvan voel je hun verwantschap met Minimal Art. Het was de abstracte, beheerste formulering van vorm (als bijvoorbeeld in het werk van Donald Judd) die Robert Barry de ruimte gaf om op die ordelijke manier met woorden om te gaan. Dit is beeldende kunst en niet een of andere versie van concrete poëzie. We kijken hier naar woorden die in een formeel schema van elkaar gescheiden zijn. Ze staan niet, zoals bij poëzie, samen op een bladzijde. Hier in 16th Century is het ook zeer de vraag in hoeverre er bij het kijken woorden in de herinnering blijven hangen. De nadruk in de trage projectie is op het enkele woord. Bij elk woord, als je er (na het eerste zwart) tien seconden naar kijkt (en daarna weer zwart), moet de individuele bezoeker hoe dan ook een bepaald idee of zelfs voorstelling hebben. Dat idee wordt, na de zwarte pauze (alsof het woord uitgegumd wordt) weer door een ander woord onderbroken dat weer andere gedachten teweegbrengt. Maar het werk vertelt geen verhaal. Barry, weet ik, verzamelt woorden die hem bevallen. In dit werk heeft hij zich beperkt tot de zestiende eeuw, een rijke periode in de Engelse taal. Die beperking en de ritmering zijn de vormgeving. Verder is de keuze van de woorden willekeurig en abstract.

Eigenlijk dus is dit werk een soort van dromerige zigzag door een transparante ruimte waarvan voor iedere kijker de bewegingen anders verlopen omdat niet iedereen bij een woord dezelfde gedachten heeft. Wij worden door de woorden heen en weer gekaatst. De ruimte van ieders bewustzijn vult zich met allerlei atmosferische associaties – die zo onzichtbaar zijn als de wolk van Argon-gas boven het strand en de zee bij Santa Monica maar die wel degelijk bestaan. Maar wat er in je hoofd gebeurt als je een woord ziet en proeft, is nog veel complexer.