Klokjes vol boventonen muziek

Onlangs ontving Klaas de Vries de Matthijs Vermeulen Prijs voor zijn muziektheaterstuk A King, Riding dat ruim twee jaar geleden op het Holland Festival in première ging. Een zeer terechte onderscheiding omdat dit op Virginia Woolf (The Waves) geïnspireerde stuk als een zeer geslaagd voorbeeld van het twintigste-eeuwse muziektheater mag gelden. Elke verhaallijn is losgelaten en in plaats daarvan wordt slechts een thematiek vormgegeven: de vraag naar identiteit. Zoals de hoofdpersoon bij Woolf uiteenvalt in zes personages, waarbij de kern overigens ontbreekt, zo zet De Vries een muzikale wereld neer waarin fragmenten zich losmaken en weer samensmelten. Met name door het geraffineerde gebruik van elektronica onstaat een gelaagdheid die prachtig de meerduidigheid van Woolfs wereld weergeeft.

Na A King, Riding werd het even stil rond Klaas de Vries. Naar nu blijkt omdat hij geteisterd werd door een onvervalst writer’s block. Des te spannender was daarom de première vorige week in Vredenburg van een opdrachtstuk voor het Concertgebouworkest. Hoe verder na A King, Riding, dat niets minder is dan een statement? Een pianoconcert, zo bleek het antwoord. Waarbij vermeld moet worden dat deze bezetting onderdeel uitmaakte van de opdracht nog gegeven door Jan Zekveld, de voormalige intendant van het Concertgebouworkest. Theo Loevendie en Jan van Vlijmen gingen De Vries voor.
De echte verrassing was dan ook dat Klaas de Vries in dit door en door negentiende-eeuwse genre de verworvenheden uit A King, Riding opnieuw in het spel bracht. Ditmaal geen elektronica, maar een instrumentale nabootsing van de klankmanipulaties die elektronica mogelijk maken. Zo gaat de piano voortdurend duetjes aan met instrumenten uit het orkest. Met lage doffe basnoten kruipt de piano dicht tegen de pauken aan. Op een ander moment wordt de neutrale pianoklank ingevuld door klokjes boordevol boventonen.
Dan worden hoge hamerende pianonoten verdubbeld door de marimba die een scherp randje toevoegt. Het is een spel met timbres en met de ambivalentie van klank dat eigenlijk hoort bij het componeren met elektronisch materiaal.
Het spannendste moment in dit opzicht vindt plaats in het tweede deel, dat geheel volgens de traditionele vorm een Lento (tranquillo ma corrente) heet. In het eerste deel is een hoop drukte de revue gepasseerd - met verve vertolkt door soliste Ellen Corver. Het orkest kolkt terwijl de piano, virtuoos en majestueus, tegen dat onstuimige geweld probeert op te boksen maar steeds weer verzwolgen wordt door aandenderende golven. Een uitgesproken gevoel voor dramatiek ontbreekt hier - Sempre staccatissimo - niet. In het tweede deel wordt echter alle ballast overboord gegooid tot er haast niets overblijft. Na zoveel geweld is die stilte overrompelend. De piano blijft hangen rond één akkoord. Ten slotte rest slechts een enkele toon. En die toon wordt bijgevallen door een tweede piano die ter plekke ontstemd wordt - de stemvorken steken omhoog uit het binnenwerk.
In de intimiteit van de stilte klinken deze valse tonen schril en wee tegelijk. Het is een moment dat haast pijn doet, zo intens en aangrijpend. Met deze zorgvuldig getimede dissonanten evenaart De Vries niet alleen de klankwereld van A King, Riding, maar ook de theatraliteit van dat werk.

  • Het jaarlijkse Tijdkring-festival in Korzo (Den Haag) staat in het teken van snelheid. Buitenlandse artiesten als Richard Teitelbaum, Phil Minton en Frank Gomba en Nederlandse gasten als Guus Janssen, Bart Visser, de Ebony Band en Palinckx zetten het thema Speed kracht bij. Gastheer is de groep Loos die een viertal premières brengt. Tevens installaties, maaltijdkunst, fototentoonstelling en lezingen. 29 t/m 31 oktober.
  • Mijlpaal er trilt iets is een vervolg op de vruchtbare samenwerking tussen Remco Campert en Maarten Altena. Het Maarten Altena Ensemble biedt Campert ‘een trampoline of keiharde bodem waarop de tekst danst dan wel stuitert’. Regie door Paul Koek en Johan Simons. Rotterdamse Schouwburg, 1 t/m 3 november, tournee t/m 30 december. Info 020-4232451.