Zuid-Soedan blijft verdeeld

Koeien stelen om een man te worden

Op 9 juli wordt Zuid-Soedan onafhankelijk. De clancultuur is nog diepgeworteld, bruidsschatten worden in koeien betaald en veeroof maakt jongens tot man. ‘Niemand blijft ooit slapen in het dorp van een andere stam.’

Medium den haag  mundare   zuid soedan 467

HET ZIET ernaar uit dat mijn vriend Philip binnenkort enkele mensen zal doden. Honderd procent zeker is het nog niet, maar de kans is wel heel groot. Dat zit als volgt. Philip werd twee jaar geleden verliefd op een meisje in Torit, de hoofdstad van de Zuid-Soedanese provincie Oost-Equatoria. Philip en zijn verloofde, Napuke, zijn Toposa, een herdersstam waar veel mensen bang voor zijn. Haar ouders zijn rijk en willen voor hun dochter 180 koeien. Philip, die 24 jaar is, heeft er nog maar dertig. Het saldo wil hij in één keer via veeroof verwerven. Het zal een onderneming worden richting de Karamojong in Oeganda, de Turkana in Noord-Kenia of - binnen Oost-Equatoria zelf - de Buja of de Didinga. Die vier stammen zijn niet minder strijdvaardig dan de Toposa en de kans dat er op leven en dood gevochten moet worden - vroeger ging dat met speren en pijl en boog, nu met kalasjnikovs - is groot. Wat de uiteindelijke marsroute gaat worden, heeft Philip me nooit verteld. En ik heb er nooit naar gevraagd. Bepaalde zaken kunnen beter onbesproken blijven.Om de bruidsschat te vergaren is niet per se een veeroof nodig. Soms is binnen de eigen familie het benodigde vee al aanwezig. Het kan zijn dat er net een dochter is getrouwd waarvoor juist een bruidsschat werd geïncasseerd. Rekenkundig is al dat heen en weer geschuif met bruidsschatten dus een zero sum game. De normale prijs voor een meisje schommelt bij de Toposa rond de vijftig koeien, veel minder dus dan die exorbitante bruidsschat voor Napuke. Soms zijn familieleden bereid om uit hun eigen kudde koeien te verstrekken op voorwaarde dat ze er later koeien van dezelfde kwaliteit voor terugkrijgen. En als er een vertrouwensrelatie is, gebeurt het vaak dat de familie van het meisje haar op afbetaling afstaat aan de bruidegom. Er wordt een stevige eerste aanbetaling gedaan en dan volgt een reeks van jaren met kleinere betalingen, die in beginsel moeiteloos kunnen worden voldaan via de natuurlijke aanwas van de kuddes.Aangezien Toposa-huwelijken stabiel zijn, kan dit voor de beide families een interessante optie zijn. De koeien worden onder een wijde groep familieleden verdeeld. Dit maakt een echtscheiding uiterst complex - de transactie laat zich bijna niet meer terugdraaien. Je zou er zo'n beetje je hele clan mee in het harnas jagen.

Medium mundare  referendum 016
Medium torit didinga 152

Monetarisering van de bruidsschat gebeurt maar hoogst zelden. De Toposa, zoals de Nuer en de Dinka en alle andere herdersvolken in deze regio, denken in termen van koeien, niet in termen van geld. In de lege, uitgestrekte savanne is geld niets. Een koe daarentegen biedt alles: voeding in de vorm van bloed en melk, een huid en hoorns om gebruiksvoorwerpen van te maken; daarnaast is ze een spaarpot die in moeilijke tijden kan worden omgewisseld voor graan of spijsolie of zout. Voor een rondtrekkende herder is de koe een mini-supermarkt/Ikea/Postbank op poten. En in een extreme hongersituatie kan een koe altijd nog worden geslacht.Ook diegenen die in het buitenland trouwen - veertig jaar burgeroorlog leidde tot een ware diaspora - mijden monetarisering. Want de overdracht van de koeien wordt gezien als het symbolische hoogtepunt van de huwelijkssluiting. Zoiets vervang je niet door een cheque. Als een Zuid-Soedanese vluchteling in Nederland in, laten we zeggen, Hengelo trouwt met een Zuid-Soedanees meisje denkt de ambtenaar van de burgerlijke stand dat hij het is die het huwelijk sluit. Hij zal niet weten dat de échte huwelijkssluiting plaatsvindt op het moment dat ergens diep in Zuid-Soedan de ouders van de bruid het overeengekomen aantal dieren in ontvangst nemen bij de ingang van hun kraal. Zonder koeien geen huwelijk, met onder meer als gevolg dat de kinderen uit dat ‘niet-huwelijk’ door de betrokken families en clans en in feite door de hele stam als buitenechtelijk zullen worden beschouwd. Wanneer in Zuid-Soedan zullen zij bij de ouders worden weggehaald en aan een oom aan moederskant worden gegeven.

Medium mundare  referendum 073

Ondanks de talrijke, vaak soepele betalingsvarianten geven veel jonge Toposa er de voorkeur aan om toch via veeroof in één klap de bruidsschat bijeen te brengen. Soms kan het haast niet anders: de gemiddelde Toposa-vader vindt het vaak helemaal niet zo leuk om ten behoeve van een zoon vee voor een bruidsschat af te staan. Hij kan met die dieren immers ook voor zichzelf een leuk, jong meisje als vrouw erbij nemen. Sommige vaders gaan daar tot diep in de zeventig mee door. De zonen moeten dan jarenlang, dol van de testosteron, aan de zijlijn blijven staan. Maar een nog veel belangrijker overweging voor zo'n strooptocht is dat die je tot ‘man’ maakt. Iemand die er nooit aan heeft meegedaan, daar zet de schoonfamilie toch de nodige vraagtekens bij. Binnen de clan wordt dan gefluisterd dat de bruidegom in spe een ekuria is. Een lafaard, een slappeling.Zelf houd ik niet van vechten. Ik weet niet eens hoe het moet. Ik ben ook helemaal niet sterk. Soms, als er in Juba in het halfduister opeens iemand te dicht achter me loopt en begint van ‘hello, my friend…’, heb ik de grootste moeite om mijn paniek te camoufleren. Ik ben een typische ekuria. En ik vermoed dat ook Philip mij zo inschat. Je hoort hier vaak zeggen dat sommige belangrijke politici in hun jonge jaren zelf ook ooit aan een veeroof hebben meegedaan. Hoe zouden ze anders in dat rauwe hoofdstedelijke circuit hun status van ‘Big Man’ hebben verworven?In Maachi, het dorp van Philip, vroeg ik een van de dorpsoudsten of geen andere wegen konden worden bedacht om ‘man’ te worden. Bijvoorbeeld door soldaat te worden in het SPLA, het Zuid-Soedanese bevrijdingsleger. Hij lachte mijn suggestie weg: ‘Als het leger op campagne gaat, zijn ze met z'n duizenden. Dat getuigt juist van lafheid! Zij zoeken veiligheid in de massa. Een echte man opereert alleen. Of hooguit in een klein groepje andere mannen.’

Medium rumbek 20573 1

DAT PHILIP en ik bevriend zijn geraakt is, zoals zo veel in Afrika, te danken aan een reeks toevalligheden. Eerst leerde ik zijn oom kennen. Dat was Alex. Ik dacht dat hij een boda-boda-man was, een van die honderden ondernemende Oegandezen van over de grens die je in Juba achter op hun bromfiets voor twee euro de hele stad door nemen. Ik moest met spoed op het secretariaat zijn van de SPLM, de politieke vleugel van het bevrijdingsfront. Terwijl we met de hoofden omlaag aerodynamisch door de straten scheurden, raakten we aan de praat. Hij bleek ingenieur te zijn en die bromfiets, die was gewoon voor eigen gebruik. Hij had me alleen uit nieuwsgierigheid meegenomen. En via hem dus leerde ik Philip kennen.Zo nu en dan gingen we ‘s avonds laat, als de hitte minder drukkend is, met z'n drieën wat drinken op het terras van het Sahara Resort Hotel. En op een van die avonden kwam Philip met dat plan voor zijn veeroof. Dat kwam voor mij als een verrassing. Philip is namelijk succesvol internetondernemer. Bij een aantal overheidsinstanties onderhoudt hij de computersystemen. Hij heeft in Oeganda en Engeland gestudeerd en bracht zelfs zes weken door op het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology in de Verenigde Staten. Maar kennelijk kon hij moeiteloos met één been in Silicon Valley staan en met het andere in de eeuwenoude Toposa-cultuur. Philip voorspelde dat het een megaroof zou worden. 'Op de eerste plaats die nog ontbrekende 150 dieren voor de ouders en familie van Napuke. Maar ik moet hun ook kunnen tonen dat ik mijn toekomstige gezin zekerheid kan bieden en altijd van melk en bloed kan voorzien, dus ik moet ook een eigen kudde hebben. De roof gaan we met iets van tien man uitvoeren. Ook aan hen moet ik koeien geven. Zij delen in de buit. En als een van mijn kameraden bij het gevecht iemand van de andere stam doodt, heeft hij recht op extra koeien. Hij is immers een held. Ga er dus maar van uit dat de hele actie iets van driehonderdvijftig dieren moet opleveren.'Hij was ervan overtuigd dat hij zich na afloop nooit en te nimmer schuldig zou voelen: 'Diefstal?’ ‘Doodslag?’ Even keek hij me onderzoekend aan. Zijn pientere ogen hebben de vorm van geplette driehoeken. Ze geven hem een oosters uiterlijk, het gelaat van een Chinees, een zwarte Chinees. ‘Nou nee. We hebben het niet over diefstal. Dit wordt een veeroof. Die twee dingen moet je niet door elkaar halen. Veeroof is veeroof. Dit is iets dat tegen een andere stam is gericht. Alleen als je binnen je eigen stam iets afpakt, ja, dan heb je het over diefstal. Zelfs als ik er anderen voor moet doden zal ik me er niet schuldig over voelen. Vandaag is het Toposa tegen Didinka of Buja of Karamojong. Morgen zijn zij het tegen ons. Al eeuwen. En niet alleen om vee, maar ook om water en weidegronden. Wij zijn vijanden. En dit is oorlog. Als een frontsoldaat schiet, voelt hij zich ook niet schuldig’.

Medium toposa tribe  south sudan 077
Medium torit didinga 222

IN DE SAVANNE en de uitgestrekte Nijl-moerassen heersen achterdocht en angst. Als buitenlander heb je daar nauwelijks weet van. Je maakt foto’s en denkt alleen maar: goh, wat mooi hier. Dat verstilde landschap. Je passeert groepen mannen die zich naakt staan te wassen in het moeras. Vlokken wit schuim op schitterende, zwarte lijven. Zware penissen die loom heen en weer slingeren. Zó dicht bij de natuur. Maar er is dus die keerzijde.Een kennis van mij, Daniel Jok - hij werkt hier als hoge ambtenaar op een ministerie - moet vaak het veld in. ‘Nooit zal ik in een dorp overnachten dat buiten mijn stamgebied ligt. Je weet niet wat er kan gebeuren. Stel dat leden van mijn stam, de Dinka, een veeroof plegen of ruziemaken over een waterput en er vallen slachtoffers. Ik zou er niet eens van afweten. Maar toch zouden de dorpelingen dan op mij, terwijl ik onschuldig lig te slapen, wraak kunnen komen nemen. En ik ben echt niet de enige die er zo over denkt. Niemand blijft ooit slapen in het dorp van een andere stam.'Op zijn dienstreizen overnacht Daniel in de lokale provinciehoofdstad of hooguit in de hoofdplaats van het district. Maar alles wat daar aan bestuurlijke lagen nog onder zit - de boma (het marktdorp) en het gehucht - ze zijn voor hem ’s nachts taboe. Die angst vind je op een andere manier ook terug in de steden. Neem de hoofdstad, Juba. In het donker zal een Dinka niet over de paadjes van een Bare-buurt lopen en omgekeerd. De Nijl-oever is er in informele tribale sectoren ingedeeld.

Medium toposa tribe  south sudan 095

Volgens Daniel is de beklemmende wetenschap dat overal op elk moment de vlam in de pan kan slaan een van de redenen dat de overheid inzet op decentralisatie. In het westen zien we decentralisatie als een management tool: 'Breng het bestuur zo dicht mogelijk naar de burger.’ Zo ziet de Zuid-Soedanese overheid dat ook. Maar er speelt hier dus ook een onuitgesproken motief: decentralisatie als methode om de kans op tribale wrijvingen te minimaliseren. Een politicus of een generaal of een hoge ambtenaar die vanuit Juba een grote tournee gaat maken, neemt zijn eigen legertje bodyguards mee. Hij kan niet vertrouwen op bescherming door lokale militairen of politie. Want hun loyaliteit ligt niet bij de centrale overheid, maar bij de lokale stam waartoe zij zelf ook behoren. Dan krijgt een gedecentraliseerde bestuursstructuur waarbij vanuit het centrum weinig gereisd en aangestuurd hoeft te worden dus zin.‘Dus je wilt wat weten over veeroof in onze provincie?’ Isaac Allardo is het hoofd van de Veterinaire Dienst van Oost-Equatoria. ‘Laat ik het maar onomwonden zeggen: het is een ramp. Alleen al vorig jaar hebben zich in onze provincie meer dan vierhonderd gevallen voorgedaan. En van de duizenden mensen die erbij betrokken waren, hoeveel zijn er opgepakt en voor de rechter verschenen? Om precies te zijn: twee!'Hij zet de vingertoppen van zijn elegante handen belerend tegen elkaar. 'Weet je, binnen het Zuid-Soedanese strafrecht zijn er geen regels over. En het justitiële apparaat bemoeit zich er zelden mee. Alles wordt afgewikkeld via tribaal gewoonterecht. En vaak impliceert dat een wraakactie in de vorm van, precies, je zegt het al: een nieuwe veeroof. Maar bij iedere nieuwe ronde wordt het aantal dieren dat gestolen wordt groter.

Medium toposa tribe  south sudan 126
Medium torit didinga 217

Het is een verschrikkelijke spiraal. De overheid kan er bijna niet tegen optreden. Stel een groep Dinka steelt vee bij de Murle en de politie of het leger gaat erachter aan. Dan denken de Dinka meteen dat de politie aan de kant van de Murle staat. En dan gaat die hele Dinka-clan met de politie vechten. Dat de overheid onpartijdig zou kunnen zijn, komt gewoon niet bij hen op.'Als bij de Toposa een jongen een meisje leuk vindt, dan probeert hij haar te 'nemen’. Dat is, diep in het binnenland, als het ware de klassieke methode. Sine qua non is wel dat er voldoende koeien voor een bruidsschat zijn. Hij bestudeert haar gangen. Waar gaat ze water halen? Waar sprokkelt ze hout? Op een onbewaakt ogenblik grijpt hij haar vast en sleurt haar de bush in. Daar zal hij proberen bij haar binnen te komen. Zij spartelt tegen. Maar bij de Toposa geldt dat de verovering, als die na een lang, hijgerig gevecht uiteindelijk slaagt, bewijst dat zij diep in haar hart ook hém leuk vindt. Dat het wel om wederzijdse liefde moet gaan. Bij de overmeestering mag hij de steun van vrienden inroepen. Want die meisjes zijn soms ook loeisterk. Maar de penetratio zal hij op eigen kracht moeten doen. Als die niet lukt wordt hij de risée van het dorp en kan hij maar beter weggaan. Na afloop gaat het meisje naar haar ouders om alles te vertellen. Die gaan dan op hun beurt naar de kraal van de ouders van de jongen om te praten en om eerste voorlopige onderhandelingen te starten over het aantal koeien. Soms is het allemaal theater. De jongen en het meisje hadden elkaar al ontmoet bij de waterput of op een hoek van de markt. En elke keer als hun ogen elkaar kruisten, voelden zij een elektrische tinteling door zich heen gaan. Maar vaak was dat ook niet het geval. Zijn vurige blikken lieten haar koud. Dan werd het voor hem zaak om rivalen voor te zijn en haar ontmaagding zo gauw mogelijk uit te voeren. Want dan zou ze hoe dan ook voor hem zijn. Dan was het dus helemaal geen theater. Haar gekrijs was echt. Zij realiseerde zich waarschijnlijk tevoren al wel dat er iets niet in de haak was, ze voelde de ogen branden van de jongen die ze niet wilde. Voortaan ging ze alleen nog maar in een grote groep andere meisjes water halen. Altijd moest zij op haar qui-vive zijn en maar hopen dat haar echte prins haar op tijd zou ‘nemen’. Op het lokale ministerie van Sociale Zaken in Torit hoorde ik van ‘gender inspector’ Grace Akot dat meer dan zestig procent van alle Toposa-huwelijken niet op basis van vrijwilligheid was gesloten. Er waren toneelgroepjes die langs de dorpen trokken om aan te tonen dat verkrachting niet zo'n goed startpunt is voor het huwelijk. Maar tot nu toe was geen aantoonbaar resultaat geboekt. Bij de Latuko is juist de jongen vaak het slachtoffer. Zij hebben het gebruik om iemand die een meisje het hof maakt totaal in elkaar te rammen. Achterliggende gedachte is dat op die manier de bruidegom in spe ‘respect’ voor zijn schoonfamilie wordt bijgebracht. Een enkele keer gaat het er zo rauw aan toe dat de dood erop volgt. Zelfs voor Zuid-Soedanezen, gewend als ze zijn aan een rijk palet zeden en gewoonten, heeft dat afrossen toch wel iets heel erg bizars. Het levert een stroom Latuko-moppen op. Sterker nog, je hoeft maar ‘Latuko’ te zeggen en iedereen ligt al zo ongeveer dubbel van het lachen.

Medium toposa tribe  south sudan 148

Twee weken geleden zat ik in Torit onder de oude mangoboom naast het centrale politiebureau te praten met een van de inspecteurs. Hij heette Carlo. Torit ligt in Latuko-territorium en ook Carlo was een Latuko. ‘En?’ vroeg ik hem. Er volgde meteen een verhaal over hoe hij destijds door zijn schoonbroers met speren was achtervolgd. En een van die speren - het klinkt als Kuifje in Afrika - was door hem heen gegaan. Hij stroopte de linkerpijp van zijn blauwe uniformbroek op en aan de buitenzijde van zijn dij kwamen lappen morsig littekenweefsel te voorschijn. Toen sperde hij zijn benen uit elkaar en wees trots op een groot litteken aan de binnenzijde van zijn dij. De genezing had lang geduurd. Maar zijn verhouding met de schoonfamilie was nu ‘prima’. Het incident had plaats op vijftig kilometer van Torit. ‘Er was nergens een kliniek in de buurt. Ze hebben me op een bed vastgebonden en toen ghee, geklaarde boter, aan de kook gebracht en in de wond gegoten. Als er geen ghee is, doen ze het met kokende spijsolie. Dat is bij ons diep in het binnenland vaak de enige manier om tetanus te voorkomen.’

Medium toposa tribe  south sudan 173
Medium torit didinga 256

IN JUBA is Daniel Deng een lokale celebrity. Hij beweegt zich voort in een rolstoel, iets wat in deze stad met haar open riolen en bergen afval sowieso al een soort wonder is. Hij is een heel jonge neef van de in 2005 overleden voorman van de SPLM, John Garang. Als kindsoldaat zou hij ooit hebben meegevochten in het bevrijdingsfront. En die rolstoel zou met iets uit die tijd te maken hebben. Nu is Daniel een vooraanstaand lid van de SPLM, maar niet als saaie doorsnee apparatsjik. Zijn lichaam is stil, maar in zijn hersenen borrelen continu ideeën op. Een daarvan behelst de oprichting van een speciale ‘Cattle Bank’, met als startpunt Bor, het aan de Witte Nijl gelegen hoofdstadje van de provincie Jonglei. Bor is ook waar John Garang 26 jaar geleden de opstand tegen Khartoem begon en is dus niet zomaar de eerste de beste plaats.Ik zit met Daniel aan een tafeltje in de Central Pub, een populair openluchtrestaurant. Ik heb humus en baba ganoesj besteld en voor Daniel de allergrootste maat pizza margarita. ‘We willen een bank waarin door de lokale bevolking van Jonglei een half miljoen dieren worden ingebracht’, vertelt hij. ‘De bank stelt zich verantwoordelijk voor het welzijn van de dieren. Maar de daadwerkelijke verzorging wordt overgedragen aan herders uit de traditionele, rondtrekkende cattle camps. Zij weten als geen ander hoe je met vee moet omgaan. Voor ieder dier dat wordt ingeleverd krijgt de crediteur een tegoedbon en een bijschrijving op zijn rekening courant. De leuze van onze bank wordt: “With us, your cow never dies!” In feite klopt dat overigens niet. Wij gaan namelijk vee, als het een jaar of vier jaar oud is, vercommercialiseren. We gaan het voor de slacht verkopen aan buurlanden als Kenia en Oeganda. Of denk aan Juba, dat begint ook een enorme markt te worden. Daar zit onze winst. We profiteren bovendien van de natuurlijke aanwas van die kuddes. Tegelijkertijd halen we, en dat is in wezen de echte doelstelling van de Cattle Bank, heel veel dieren weg uit die vicieuze cirkel van de stammenstrijd. We willen zelfs naar een systeem waarbij je op papier koeien kunt lenen. Voor je huwelijk veertig koeien nodig? Geen probleem. Breng twintig koeien in en je krijgt er nog eens twintig als lening bijgeschreven. We moeten de bevolking aanleren om over vee abstracter te denken. We gaan ook aan rente doen: ieder jaar een koe per tien ingebrachte koeien.

Medium toposa tribe  south sudan 257

'Hij neemt een gulzige beet uit zijn pizza en kijkt me enthousiast aan. Ik vraag hem wanneer het project zal worden gelanceerd. 'Nou, we hebben al een raad van bestuur. Voorzitter is onze voormalige ambassadeur in Washington. Die is van oorsprong uit onze regio. We hebben ook een parlementslid uit Jonglei weten te strikken. We moeten alleen nog wat praktische problemen zien op te lossen.'Enkele weken na ons gesprek meldt de Sudan Tribune dat er in de buurt van Pibor, een stadje aan de oostrand van de Jonglei-provincie, een complete veldslag is geweest tussen de Nuer en de Murle. De Nuer slaagden erin om in één bliksemactie meer dan veertienduizend stuks vee van de Murle-stam te roven. Er vielen 68 doden. Een rumble in the jungle die geen aandacht trok van de internationale media. Meer dan drieduizend mensen sloegen op de vlucht. Het was een wraakactie vanwege een eerdere veeroof van de Murle op de Nuer. Bij die confrontatie kwam een belangrijk Nuer-clanhoofd om. Dat vereiste extra vergelding. Vandaar dat de Murle een verschrikkelijke les moest worden geleerd.Niet alleen bij de huwelijkssluiting, maar ook op veel andere momenten - bij riten, transacties en bijvoorbeeld traditionele straffen - speelt de overdracht van vee een rol. Zo levert bij de Toposa overspel een boete op van zeven koeien. Als er een belangrijk man overlijdt, wordt bij de begrafenis - en dat geldt voor bijna alle Nilotische stammen hier in de regio - een grote witte stier geslacht, die dan meteen door de rouwende dorpsgenoten wordt opgepeuzeld. Alleen goede fokstieren blijft zo'n lot bespaard. Philip had me al eens uitgelegd dat in tegenstelling tot bijvoorbeeld India veel vaders hier juist blij zijn met dochters. Bij iedere nieuwe dochter hebben ze meteen pakweg vijftig koeien voor ogen. De mannelijke lijn is natuurlijk ook belangrijk. Maar een gezin met alleen maar zonen, daar rust een vloek op.Soms worden transacties niet met koeien voldaan, maar met meisjes. Daniel Deng, de SPLM-man in de rolstoel, noemde een voorbeeld bij de Dinka. Als daar een jongen met een meisje trouwt en het meisje gaat er met een ander vandoor, dan kunnen de ouders van het meisje een jonger zusje in haar plaats geven. Daarmee wordt het terugbetalen van de koeien, die meestal al wijd en zijd over de familie verdeeld zijn, vermeden.In het archief van Juba trof ik een ander voorbeeld aan. Het zat in een oud, broos dossier uit de koloniale tijd. Een Britse bestuursambtenaar bij de Shilluk-stam schreef in december 1933 aan zijn district commissioner in de stad Malakal: 'Het ziet ernaar uit dat de Tonga Shilluk te maken zullen krijgen met een vierde hongerjaar en zij kunnen hun schulden vrijwel uitsluitend nog betalen met meisjes.’ In het Engels stond er: ‘(…) little left to pay but girls.’

Medium torit didinga 065
Medium wau  abyei 011

ALS JE DOOR de Nederlandse polders fietst is het, zeker voor iemand uit de grote stad, altijd fijn te weten dat er tussen mens en koe schrikdraad zit. Alles groter dan schaap dient te worden gewantrouwd. Het bijt, het steigert, het neemt je op de horens en het trapt naar achteren. Dat het paard een ‘nobel dier’ is, kan er bij mij nog steeds niet in. In Zuid-Soedan is het anders. De koeien hier zijn zachtaardig. Technisch gezien kunnen ook zij naar achteren trappen. Maar dat doen ze niet. Dat wist ik overigens allemaal nog niet toen ik voor de eerste keer aan de rand van een cattle camp stond.Een cattle camp heeft veel meer structuur dan je op het eerste gezicht denkt. Het is opgedeeld in tientallen cirkels. In het midden van elke cirkel brandt ‘s nachts een kampvuur. Het houdt de wilde dieren op afstand. En het levert de as op waarmee je jezelf en het vee insmeert tegen de insecten. Dat vuur is ook de plek waaromheen elke avond verhalen worden verteld tot bij de een na de ander, moe van het veld en de harde zon, de ogen dichtvallen. Rond de kring van rustende herders volgt een wijdere kring met koeien, elk vastgebonden aan haar eigen, vertrouwde paal. Slapen doe je op de grond, onbeschut. De hele nacht gekuch door de rook. Door alle intimiteit tussen het vee en de herders lijkt agressief dierengedrag haast ondenkbaar.Philips oom Alex vertelde dat een goede herder zijn lievelingskoeien aan zich bindt door regelmatig hun uier te beroeren 'als de borsten van een vrouw’. In beginsel moeten allen, zowel jongens als meisjes, enkele seizoenen in zo'n kamp doorbrengen. Als de droge tijd nadert worden de cattle camps gevormd voor de jaarlijkse trek. Daar is het dat de essentie van de Nilotische cultuur wordt overgebracht. Soms loopt iedereen er naakt door elkaar. Maar de gedragsregels en taboes van het kampleven zijn streng. Natuurlijk wordt er wel eens een beetje gescharreld. Maar een meisje geeft haar maagdelijkheid niet zomaar weg.Het cattle camp is zwaar en romantisch tegelijk. Vraag in een airconditioned kantoor aan een minister of groot zakenman wat de mooiste tijd uit zijn leven was. Hij hoeft er geen moment over na te denken. Iets wat je voor altijd van het cattle camp bijblijft is de geur, de verrukkelijke geur van Soedanese koeienmest. In Nederland staan de koeien strak van de hormonen en het krachtvoer en de vitaminepreparaten. In Zuid-Soedan eten de dieren alleen wat het veld biedt. En de ontlasting is ernaar. Hier komt niet alles als blubber naar buiten, maar als keurige, halfdroge pakketjes, in omvang en vorm te vergelijken met Nederlandse puddingbroodjes. ‘Plaff’, zeggen ze als ze op de grond vallen.

Medium torit didinga 077
Medium wau  abyei 163

De laatste tijd gaat Philip regelmatig terug naar Maachi. Met vrienden en familieleden traint hij. De formatie waarmee de aanval zal worden uitgevoerd moet perfect zijn. Philip: ‘De Karamojong kiezen meestal voor een wigformatie. Op die manier proberen zij de kudde en de herders uit elkaar te drijven. Wij, Toposa, kiezen voor een amugwara. Dat wil zeggen een koeienhoornformatie, een halve omsingeling van de vijand. Oude, ervaren krijgers claimen dat ze uit de richtingen van waaruit geschoten wordt kunnen afleiden welke stam de aanval uitvoert. We trainen trouwens ook ons lichaam. De aanval zal op iets van twintig uur lopen zijn. We moeten dus ook weer twintig uur terug. Stoppen doen we nergens. We hebben kruiden die ons op de been houden. Vlak voor de tocht zullen we die plukken op een geheime plek, ver van het dorp. De aanval zal in het regenseizoen zijn. Het olifantengras zal ons dan dekking geven en de sporen van het veroverde vee zullen door de regen worden uitgewist.'Aan de zuidrand van Zuid-Soedan is de regentijd inmiddels doorgebroken. Steeds vaker pakken monumentale onweerswolken zich samen aan de overkant van de Witte Nijl. Enkele dagen geleden heb ik op het terras van het Sahara Resort Hotel met Philip afgesproken dat hij me op tijd een seintje geeft. Ik kom dan weer naar Maachi. Ik wil met hem en zijn mannen enkele uren meelopen in de richting van hun vijand en dan met een gids terugkeren naar het dorp. Daar wil ik met de dorpelingen wachten op zijn terugkeer. Want hij kómt terug. Zegevierend, met een grote, nieuwe kudde. Of gewond, op een geïmproviseerde brancard. Of dood. Maar dat hij terugkomt, dat is zeker. 'Het lijk van een Toposa krijger’, zegt Philip, ‘zal nooit op het grondgebied van een andere stam worden achtergelaten.’

Medium torit didinga 087

Robbert van Lanschot werkt in deeltijd voor het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij is momenteel verbonden aan het ambassadekantoor in Juba, Zuid-Soedan


Gebied, macht en olie

In de weken voorafgaand aan de onafhankelijkheid is het geweld in Soedan geëscaleerd. In verschillende regio’s op en rond de grens tussen Noord- en Zuid-Soedan vinden gevechten plaats, met name tussen het Noord-Soedanese leger en de voormalige rebellen van de SPLM. Inzet is gebied, macht en olie - de grensstreek herbergt de belangrijkste olievelden. Het Noorden voert bombardementen uit en wordt ervan beschuldigd bevolkingsgroepen te willen verdrijven om steviger grip op de grensstreek te krijgen. Inmiddels zijn naar schatting 1500 doden gevallen, aldus de Verenigde Naties. Daarbovenop komen ongeveer honderd doden door verschillende veeroven in het gebied, in de afgelopen weken.Na jarenlange oorlog en een vredesakkoord dat redelijk standhield werd in januari dit jaar een referendum gehouden in Zuid-Soedan. Een overweldigende meerderheid koos voor onafhankelijkheid. De van genocide verdachte president van Soedan, Omar al-Bashir, verklaarde dit te respecteren, hetgeen hoop leek te geven voor een vredige transitie. Op 9 juli zal Zuid-Soedan naar verwachting de onafhankelijkheid uitroepen.