Tien jaar later Winnaars en verliezers van 9/11

Koffers vol contanten

De defensie-industrie en militair analisten hebben altijd baat bij oorlog. Maar wie zijn verder de winnaars van 9/11? En wie hebben verloren?

China

Medium pijl winnaar

Natuurlijk, als het gaat om staten die profiteerden van Amerika’s selectieve blindheid als gevolg van de war on terror denken velen direct aan Iran. Inderdaad hielp Washington het sjiitische regime van twee grote problemen af: de Iraanse erfvijand Saddam Hoessein en de Taliban in buurland Afghanistan (die het liefst elke sjiiet met huid en haar verslinden).
Maar het is China dat het meest profiteerde. In 2000 explodeerde de Chinese energiebehoefte en moesten de communistische leiders op zoek naar nieuwe grondstoffen. Ze hadden daartoe nog maar net besloten, toen de boeings crashten in de Twin Towers. De nieuwe Chinese go out and buy-strategie in Afrika en Zuid-Amerika stuitte niet op Amerikaanse weerstand. De CIA had Bush weliswaar bij het begin van zijn presidentschap op het hart gedrukt dat de opkomst van China de hoogste prioriteit had, na 9/11 gold al-Qaeda als de belangrijkste dreiging. Bovendien had Bush de nijvere Chinezen nodig voor de wederopbouw van Irak en Afghanistan; ze bleken onmisbaar voor het aanleggen van wegen en andere grote infrastructurele projecten omdat ze niet zeurden over bankgaranties en veiligheidsrisico’s. Nu exploiteert China uitgestrekte olievelden in Irak en een van de rijkste kopermijnen ter wereld in Afghanistan. Met zicht op nog veel meer van Afghanistans bodemschatten.

Soft power

Medium pijl verliezer

De man die de term introduceerde, Harvard-professor Joseph Nye, schreef in 2006 dat ‘we’ (hij bedoelt de Verenigde Staten) 'hebben gefaald in het gebruik van soft power’.
Nye definieerde soft power vijftien jaar daarvoor als het verkrijgen van invloed en macht door het verspreiden van aantrekkelijke ideeën en waarden. Dus geen traditionele carrots and sticks meer, als pijler van buitenlands beleid, maar overtuiging en inspiratie. De rechtsstaat, pluralistische democratie en vrije markt. Het paste mooi in het postcommunistische tijdperk.
Maar met mensen als Cheney, Rumsfeld en Bush hield dat na 9/11 op. De inval in Irak, Abu Ghraib en Guantánamo Bay vergroten het anti-Amerika-sentiment in de Arabische wereld en ook bij Europese vrienden verspelen de VS krediet door unilateraal optreden (weigering Kyoto, Strafhof). Soft power lijkt, zeker vanuit de VS gezien, een stille dood gestorven en Nye begint te pleiten voor een combinatie: soft en hard power samen, dat is pas smart power.

Geheime diensten

Medium pijl winnaar

Meteen na de aanslagen kregen de CIA en de FBI de zwarte piet toegespeeld. Ze zouden langs elkaar heen hebben gewerkt, slechte analyses hebben gemaakt en informatie te lang voor zichzelf hebben gehouden.
Maar uiteindelijk zijn de inlichtingen- en veiligheidsdiensten toch winnaars. Overal ter wereld groeien hun budgetten en hun personeelsbestanden, de meeste krijgen ook ruimere bevoegdheden. De diensten lijken nu eenmaal een effectiever wapen tegen aanslagen dan buitenlandse militaire invasies, en ze kosten een stuk minder.
Kritiek blijft. In de VS is counterterrorisme uitgegroeid tot een oncontroleerbare top secret-sector van zo'n 1300 overheidsorganisaties en ruim 1900 privé-bedrijven die toegang hebben tot zeer privacygevoelige informatie en routinematig langs elkaar heen werken, zo stelde The Washington Post na twee jaar onderzoek vast.

Burgerrechten

Medium pijl verliezer

Veiligheid boven alles. En dus worden na 9/11 met name in de Verenigde Staten de burgerrechten grof uitgehold, blijkt uit rapporten van verschillende watchdogs. Verdachten mogen langer en zonder bewijs in voorarrest worden gehouden; het gewicht van privacy erodeert; er wordt meer afgeluisterd en gefilmd, vaak zonder toestemming van de rechter; personen en organisaties komen zonder proces op zwarte lijsten; verhoortechnieken mogen grenzen aan marteling. Het werkt door naar Europa, dat zich zorgen maakt over bijvoorbeeld het verstrekken van persoonlijke gegevens van luchtvaartpassagiers uit Europa aan de VS. Of naar Nederland, waar in navolging van andere landen wetten worden aangepast. Natuurlijk, overheden zeggen dat de basale burgerrechten - vastgelegd in de VN-mensenrechtenverdragen en het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens - fier overeind staan. Maar in de praktijk is het, zoals een D66-europarlementariër opmerkte, 'een zaak van individuele burgers tegen officiële instanties’ geworden. En voor burgers is het nou eenmaal lastig om het in hun eentje tegen de staat op te nemen.

George W. Bush& Donald Rumsfeld

Medium pijl verliezer

Even leek hij een winnaar. Voor de aanslagen hobbelde George W. Bush naar een roemloos einde na zijn eerste termijn. Maar 9/11 leverde hem een herverkiezing op, en een plek in de geschiedenisboekjes. Hetzelfde geldt voor Donald Rumsfeld. Hij kreeg ongekende macht, mocht jolig doen op persconferenties en kon zijn diep gekoesterde wens om Saddam te vernederen waarmaken. Uiteindelijk bleken beiden verliezers. Rumsfeld werd in 2006 gedwongen eindelijk met pensioen te gaan na een aanhoudende stroom van kritiek, Bush kon Osama bin Laden niet pakken, Irak niet fatsoenlijk afronden, en liet een verdeeld land achter. Mensenrechtenorganisaties zetten inmiddels in op de vervolging van Bush en Rumsfeld wegens het goedkeuren van martelmethoden als walling en waterboarding. Er wordt serieus gekeken naar vervolging voor het International Strafhof. Juristen beschouwen die pogingen zeker niet als kansloos.

Halliburton

Medium pijl winnaar

Direct na 9/11 staat de koers van Halliburton laag, maar vanaf begin 2002 begint de opmars - de defensie-industrie start met het uitdelen van contracten, vice-president Cheney was CEO van Halliburton en de oorlog in Irak wordt meer dan welke oorlog ooit uitbesteed aan private bedrijven. Kortom, een goudmijn voor energiegigant Halliburton en dochterbedrijf KBR (The Army’s Contractor on the Battlefield). Ze worden de grootste ontvanger van overheidscontracten. Het krijgt in 2003 het Restore Iraqi Oil-contract voor zeven miljard dollar (!), in een no-bid-procedure. Oftewel, het is de enige kandidaat. Daarnaast ontvangt het in dat jaar nog voor $3,731,725,648 aan andere contracten, becijfert Halliburton Watch. Meer dan welk ander bedrijf. Grote schandalen lijken het bedrijf nauwelijks te raken.
Nu, tien jaar na dato, is de koers bijna vertienvoudigd. Door de zogeheten revolving door, stelt de directeur van het Center for Public Integrity. Contracten gaan naar bedrijven met nauwe banden met de regering.

Krijgsheren

Medium pijl winnaar

Bush mocht dan om het hardst roepen dat hij democratie wilde verspreiden, bij de oorlogen in Irak en Afghanistan hadden juist de grootste despoten baat. In Irak profiteerden sjiitische power-moellahs als Moqtada al-Sadr van de chaos. Met hun milities zaaiden ze dood en verderf, om vervolgens een stevige rol in de onderhandelingen en uiteindelijke machtsverdeling op te eisen. In Afghanistan steunden de Amerikanen van meet af aan vele krijgsheren, met attachékoffers vol contanten en militaire uitrusting. Zij vormden geduchte tegenstanders van de Taliban, maar ook van de democratie. Zowel in Irak als Afghanistan wordt die nu ondermijnd door de criminele warlords die groot werden dankzij Bush.

**Al-Qaeda

Medium pijl opzij

Na de executie van Osama bin Laden lieten Amerikaanse functionarissen weten dat het gedaan was met al-Qaeda. Er zou nog maar een handjevol leiders leven.
Dat was wishful thinking. Al-Qaeda heeft inmiddels op tal van plaatsen (Jemen, Somalië, Noord-Afrika, Indonesië, Nigeria en Irak) 'onderaannemers’: islamitische terreurorganisaties die opereren vanuit hetzelfde gedachtegoed. Dat was wat al-Qaeda vanaf het begin wilde, zoals haar naam, die 'de basis’ betekent, aangeeft. Doel was het uitbouwen van een breed terreurnetwerk, dat moest bereiken dat de VS in hun schulp zouden kruipen, de door hen gesteunde autocratische regimes in de moslimwereld zouden instorten en een strijdbare, mondiale moslimschare zich verenigd onder Allahs banier over de wereld zou verspreiden.
Gebeurtenissen van afgelopen week toonden de patstelling. De VS maakten bekend al-Qaeda’s nummer twee, Atiyah Abd al-Rahman, in Pakistan te hebben gedood. Twee dagen later pleegde de Nigeriaanse al-Qaeda-sub-organisatie Boko Haram een zelfmoordaanslag op een VN-kantoor in Abuja (21 doden).
Tien jaar war on terror heeft al-Qaeda niet vernietigd. Dat haar ultieme doel (het vestigen van een wereldomspannend kalifaat) niet is bereikt, heeft meer te maken met het onrealistische wereldbeeld van moslimextremisten dan met de oorlogsinspanningen van de VS en hun bondgenoten.

Samuel Huntington

Medium pijl opzij

Leek ooit de grote winnaar van 9/11, met zijn voorspelling van een clash of civilizations. Maar die clash is er, vooralsnog, niet echt gekomen. Huntington beperkte zich niet alleen tot de islam. Het ging om een clash tussen culturen, en dat kon net zo goed China versus het Westen zijn. Huntington overleed eind 2008. Onbeslist dus.

Burgers van Afghanistan, Irak en Pakistan

Medium pijl verliezer

Hun despoten zijn verdreven, maar nog altijd hebben de burgers van Irak en Afghanistan te lijden onder oorlogsgeweld dat door Bush cum suis werd ontketend. In Irak vielen meer dan 111.000 burgerdoden (cijfers: iraqbodycount.org), in Afghanistan zo'n tienduizend (cijfers: VN), en in beide landen functioneert het nieuwe democratische bestel nauwelijks.
Ook Pakistan voelt de gevolgen van de war on terror. Geregeld vallen onschuldige slachtoffers, vaak vrouwen en kinderen, bij aanvallen met spionagevliegtuigjes. Volgens de Amerikaanse autoriteiten is hun aantal te verwaarlozen, maar volgens journalisten gaat het om ongeveer eenderde van de ruwweg drieduizend doden die sinds 2004 vielen. Kernmacht Pakistan is bovendien ernstig gedestabiliseerd door terreuraanvallen van uit Afghanistan verdreven al-Qaeda- en Taliban-strijders.

Special forces

Medium pijl winnaar

Vóór 2001 zijn de special forces de schrik van menige stafchef: hun intensieve training maakt ze peperduur en door hun avontuurlijke inborst zijn ze soms moeilijk in de hand te houden. Maar dat verandert snel. De war on terror is een special forces-oorlog. Ze worden ingezet in Afghanistan, Irak, Jemen, de Filippijnen, Libië en waarschijnlijk nog op tal van niet bekendgemaakte locaties. En niet alleen Amerikanen. Bij het begin van de Afghaanse oorlog vochten ook Britse, Franse, Poolse, Deense en zelfs Noorse commando’s mee. Het Nederlandse Korps Commandotroepen werd tot chagrijn van de commandant pas in 2005 ingezet.
In de VS worden ze gevierd als helden, de anonieme manschappen van Navy Seals Team Six. Begin mei schoten ze tijdens een gedurfde aanval de ongewapende Osama bin Laden dood. Zijn het alleen helden? Kritiek is er genoeg, net als pijnlijke incidenten. De helden van Team Six presteerden het om tijdens een bevrijdingspoging de in Afghanistan gegijzelde hulpverleenster Linda Norgrove te doden. En bij een van hun overvallen in Pakistan stierven in 2008 maar liefst twintig burgers, onder wie vrouwen en kinderen.

Al Jazeera

Medium pijl winnaar

De Arabische nieuwszender uit Qatar begon weliswaar al in 1999 met 24/7-nieuwsuitzendingen maar werd pas echt relevant na 9/11, om drie redenen. Ten eerste werd Al Jazeera hét kanaal dat Bin Laden gebruikte om zijn boodschappen de wereld in te sturen. De zender had op die manier telkens de primeur: hij is in leven na bombardementen op Tora Bora, hij roept op tot strijd, hij erkent betrokkenheid bij 9/11.
Ten tweede werd Al Jazeera in toenemende mate door westerse leiders gezien als een kanaal om een lastig publiek te bereiken. Maar misschien het belangrijkst: Al Jazeera had of verschafte zich als een van de weinige nieuwsbronnen toegang tot verschillende hotspots. Het had als enige een bureau in Afghanistan, eind 2001, had bureaus in Bagdad en Basra en loopt vooraan bij de recente ontwikkelingen in het Midden-Oosten.
De laatste jaren is Al Jazeera verder gegroeid (Engelstalig erbij, in steeds meer landen te ontvangen, groei van het aantal bureaus en medewerkers) maar ook in toenemende mate gerespecteerd vanwege snelle en betrouwbare berichtgeving.