KUNST: Manifesta

Kolen

De reizende biënnale Manifesta heeft zich de laatste jaren ontwikkeld tot een bruikbaar middel voor regio’s en steden die geen echte kunst-infrastructuur hebben, om zich toch als cultureel centrum te tonen.

De manifestatie stond eerder in uithoeken als Donostia-San Sebastián, Trentino-Alto Adige en de regio Murcia, en nu bezielt ze de regio rond Genk – waar, geef toe, de meeste kunstliefhebbers met geen stok naartoe te krijgen zijn. Dat is niet terecht. In Genk zelf is bijvoorbeeld het mijncomplex van Winterslag al herontwikkeld tot een mooi ensemble van theaterzalen, tentoonstellingsruimtes en horeca, en verderop is het centrum Z33 in Hasselt opgestoten in de vaart der volkeren, met een impact die België al te boven gaat. Het aardige van Manifesta is dat het zich richt op zulke processen van regeneratie. De huidige uitvoering, nr 9, houdt zich bezig met de lokale geschiedenis, het lokale erfgoed, lokale folklore en is gevestigd in het spectaculaire vervallen hoofdgebouw van de mijn van Waterschei. In gebruik genomen in 1924, gesloten in 1987.

De belangrijkste kwaliteit van de tentoonstelling is dat er drie aspecten in worden verenigd, en dan ook echt: behalve de werken van contemporaine kunstenaars is de kunstgeschiedenis van de mijnbouw én het lokale culturele erfgoed in één integrale presentatie neergezet. Wie er binnengaat komt eerst in lokale verhalen terecht. Een staking uit de jaren zestig, waar twee doden vielen. Rocco Granata, kind van Italiaanse immigranten, net als de huidige premier. Suske en Wiske. De collectie van het lokale mijnwerkersmuseum, met lampen en helmen en eindeloos veel afbeeldingen van St. Barbara, beschermheilige van de arbeiders. Daarna pas komt de ‘echte kunst’. Daaronder zijn topstukken, die op zichzelf de reis de moeite waard maken. Een kolossale installatie van Ni Haifeng, van aaneengenaaide restjes textiel, een zeer grote installatie van Boltanski, een prachtig werk van Rossella Biscotti, een herinnering aan Duchamps installatie (met steenkool), een goede Richard Long (van steenkool) en intrigerende werkjes van de duivelskunstenaar Broodthaers (ook steenkool).

Het is veel; je zou er twee lijnen uit kunnen halen. De eerste is de kennismaking met de fysieke kant van het werk in de kolenmijn, de geur van de grondstof, het bloed, het zweet en de tranen, een werkelijkheid die al bijna uit de herinnering verdwenen is. De tweede is de nadruk die de samenstellers – curator Cuauhtémoc Medina en adjunct-curatoren Dawn Ades en Katerina Gregos – leggen op de rol van ‘het kapitalisme’. Dat is hier een soort Baäl-cultus, die alleen een elite dient, een monster met vurige bek dat mensenoffers vraagt. Nu is het vandaag de dag relevant om daar een kritische boom over op te zetten, maar hier wordt eigenlijk vooral gekeken naar de merkwaardige nobele strijdbaarheid van de mijnwerker. Merkwaardig, omdat er een heuse mythologie wordt geschapen van de romantiek van de arbeider in de mijn, een toonbeeld van fysieke en morele kracht, gebogen maar nimmer gebroken, een imago van een nobel vooruitgangsgeloof. Dat is te zien bij Toorop en Henry Moore, het is één stapje verwijderd van het ronkende idealisme van de sovjetpropaganda, maar het is ook aanwezig in de film The Battle of Orgreave (Jeremy Deller, 2001) waarin een veldslag tussen politie en stakers uit 1984 werd herschapen. Ook daar zijn zich verbijtende veteranen te zien die melden dat het werk in de mijn eerlijk en groots was. Dit is, kortom, een geschiedschrijving van trots, niet van wanhoop, armoede en stoflongen. Het beperkte blikveld vertaalt zich naar een beperkte ideologische opvatting. Daarin is Arthur Scargill al lang veranderd in Emile Roemer, maar de blikken retoriek van toen klinkt nog even schril, en dan is Manifesta opeens ouderwets politiek, bijvoorbeeld in de rare film van Raqs Media Collective, die een verband legt tussen de onplezierig-klinische praktijken van een oud mortuarium en ‘het kapitalisme’. Dat is van een gelijkhebberigheid die uit de tijd lijkt.

Manifesta 9. De Europese Biënnale voor Contemporaine Kunst. T/m 30 september, Genk, Limburg, België. www.manifesta.org