KUNST

Komt, socialisten!

Chto Delat?

In de zalen van Smart Project Space te Amsterdam heeft het reizend collectief Chto Delat? (‘sjto djelat?’, Russisch voor 'Wat te doen’?) zijn tenten opgeslagen. Het is al eerder gesignaleerd dat het ouwe communisme wordt afgestoft als een weermiddel tegen de hegemonie van het kapitalisme, en dat is precies wat Chto Delat? in Amsterdam zich voorstelt te doen. Dat gebeurt in een instituut dat normaliter de taal van de kunsten en het middel van de tentoonstelling hanteert, maar Chto Delat? is maar gedeeltelijk een kunstenaarsbeweging. De groep omvat filosofen, activisten, sociologen et cetera, en is georganiseerd naar het model van de revolutionaire 'kunstsovjets’ die een eeuw geleden in Rusland bestonden. Dat model was een open systeem, waarmee nieuwe vormen van democratie en solidariteit konden worden 'vertaald’ naar het terrein van de cultuur.
Mocht u dat ouderwets in de oren klinken, dan vergist u zich niet. Chto Delat? herintroduceert zonder blozen de terminologie van de sovjets. 'Het is de taak van de intellectueel en de kunstenaar onophoudelijk te werken aan het ontmaskeren van de mythe dat er geen alternatieven zijn voor het globale kapitalistische systeem.’ 'Hedendaagse kunst is lopende-band entertainment, het narcotisch vermaak van een aan “het nieuwe” verslaafde creatieve klasse.’ 'De plaats van de kunst moet zijn midden in de gebeurtenissen, op de pleinen en in de communes.’ Deze manifestatie dient vooral niet met een korrel ironisch zout genomen te worden: de makers menen wat zij zeggen en ze leven ernaar. Het is onpraktisch om de manifestatie alleen als een verzameling kunstwerken te zien, want dat is het niet; het is net zo goed een sociologisch congres, dat twee maanden gaat duren. Of een sovjet, dus.
De vijf zalen tonen een aantal verschillende producten van de collectieve inspanning. De eerste en de derde tonen in zeer elegante muurschilderingen en een paar video’s data over de leefomstandigheden in Rusland - een film over het fordistische lopendebandwerk in een autofabriek in Nizhny-Novgorod, bijvoorbeeld, en statistiekjes over de 'physical safety’ van de Russische burger, die op de wereldranglijst tussen de Soedanees en de Zimbabwaan in zit. Daartussen een zaal met onplezierige uitspraken van leiders van extreem-rechts, wandaden van de politie, de namen van vermoorde journalisten. Vervolgens zijn er drie films te zien in kleine bioscoopjes in één zaal. Het zijn 'songspiels’, kleine opera’s die geheel in de traditie van de oude sovjetagitatie staan. Ik heb er één geheel uitgezeten: een satire over de bouw van de omstreden Gazprom-toren in Petersburg (400 meter hoog). De projectontwikkelaar bekonkelt met een veiligheidsman, een kunstenaar, een curator en een priester het ideologisch programma van dat gebouw, als een symbool van de macht, een teken van de liefde van de autoriteit voor het volk, een naar de hemel opstijgend gebed. Om hen heen geeft een koor van arbeiders, intellectuelen en revolutionairen stem aan het verzet. De regie is knap in zijn quasi-historische beeldtaal, het is goede muziek en het is ondanks de sarcastische lading best geestig. Maar een belangrijk deel van die humor zit er eigenlijk niet in: een kijker als ik glimlacht, omdat ik dit soort activisme eigenlijk niet meer serieus kan nemen. Het is alsof je Femke Halsema de Internationale hoort zingen. En toch gaat dit over een reëel proces, de schijnbaar onweerstaanbare groei van de autoritaire Russische staat.
Waarmee, wellicht, één van de punten van Chto Delat? gemaakt wordt: 'Op dit reactionaire historische moment’ worden 'elementaire eisen voor het mogelijke’ afgedaan als 'romantische illusies’. Alsof die Petersburgers niet het grootste gelijk van de wereld hebben: zij hebben niets aan die toren, het grote geld drukt het monster erdoor, zakken worden gevuld, demonstranten gearresteerd, het stadsgezicht gaat erdoor naar de filistijnen. De burgers worden als vanouds belazerd en uitgebuit. Wat te doen?

Chto Delat?, What Is To Be Done Between Tragedy and Farce?, Amsterdam, Smart Project Space, t/m 13 maart.www.chtodelat.org, www.smartprojectspace.net