Buitenland

Konings­drama’s

De twee belangrijkste leiders van Europa staan voor hun aflossing, en het continent staat daarmee voor een historisch moment. Duitsland staat voor de opvolging van bondskanselier Merkel, die het ankerpunt vormde van de Europese politiek van de afgelopen zestien jaar. Rusland nadert de wisseling van haar generatiegenoot Vladimir Poetin, die sinds de eeuwwisseling een ijzeren greep houdt op Europa’s grootste land. Voor die twee plekken stonden vier mensen op, en maar één zal dat overleven, politiek of zelfs fysiek. Het zijn koningsdrama’s die meer met elkaar te maken hebben dan ons lief zou moeten zijn.

Het zijn meeslepende voorstellingen, vanwege hun politieke belang, de persoonlijke dramatiek, en ook de symboliek waarmee ze gepaard gaan. Volgens de Duitse socioloog Max Weber bestaan er maar drie basistypen van politieke autoriteit: charismatisch, traditioneel, en rationeel-juridisch. Die typen zie je ook in de confrontaties van nu terug. Het traditionele type wordt belichaamd door Poetin, die officieel president is maar in stijl vooral een tsaar, met een autoriteit die rust op traditie. Zijn opvolging is er vooral niet: vorige maand maakte een grondwetswijziging mogelijk dat hij aanblijft tot 2036, en Aleksej Navalny’s uitdaging daarvan kost hem mogelijk zijn leven.

In Duitsland zijn er twee mogelijke kandidaten voor de plek van Merkel over. In Merkels eigen partij is na een verrassend scherpe tweestrijd Armin Laschet gekozen tot lijsttrekker. Laschet is een in Aken geboren, totaal kleurloze en principe-vrije politicus, die een zwabberbeleid voerde in Noordrijn-Westfalen tijdens de pandemie. Hij was de lieveling van het partij-establishment van de CDU. Toen hij in januari tot partijleider werd gekozen schreven Nederlandse media dat dit dus de nieuwe kanselier werd. Maar dat was te vroeg. De CDU beslist vanouds in een herenakkoord met de Beierse zusterpartij CSU wie de gezamenlijke lijsttrekker wordt. En CSU-leider Markus Söder maakte duidelijk dat hij dat wilde zijn – net als Laschet. Söder is de man die charismatisch leiderschap wil uitstralen. Dat zegt meer over hoe charisma-arm de Duitse politiek is dan over de man zelf. Maar het werkte. ‘Markus Söder: Ein “Daddy” für die Jugend’, kopte Die Zeit over de curieuze populariteitssprong van deze gladde conservatief.

Angela Merkels eventuele opvolgers zijn pro-Russisch

Maar zelfs nu de winnaar van Laschet versus Söder eindelijk bekend is, is Laschet er nog niet. De Groenen hebben dit jaar namelijk een serieuze kans op het Kanselierschap, ze staan flink voor op de sociaal-democratische SPD en staan in sommige peilingen zelfs voor op de CDU. Maandag kondigden De Groenen aan dat Annalena Baerbock hun lijsttrekker wordt. Zij staat voor het rationeel-juridisch leiderschap – ze is een capabele dossiervreter die haar (charismatische) rivaal binnen De Groenen ooit wegzette als iemand die verstand heeft van koeien, tegenover haar expertise van internationaal recht.

Dat de climax van Navalny’s hongerstaking samenvalt met deze leiderschapsmanoeuvres in Duitsland, onderstreept ongewild hun raakvlak. Tussen de Duitse politieke top en de Russische regering bestaan sterke onderlinge banden. Vooral de SPD heeft sterke Rusland-connecties. Die effenden de weg voor de aanleg van Nord Stream 2, een gasleiding van Rusland direct naar Duitsland, en een uiterst politiek project. Merkel heeft Nord Stream altijd pragmatisch gesteund, maar Laschet is een echte gas- en olieman, en daarmee pro-Russisch. Söder idem: hij bestelde als premier van Beieren buiten Berlijn om miljoenen doses Spoetnik; een uiterst politiek coronavaccin. Wat sancties tegen Rusland betreft – om Navalny, MH17, Oekraïne, verkiezingsinmenging, take your pick – is Duitsland onder Merkel niet afwezig maar wel zeer behoedzaam. Dat zal onder Laschet niet beter worden: als hij kanselier wordt, heeft dat implicaties voor het hele continent.

Opvallend genoeg zou het daarom in strategisch opzicht de grootste implicaties hebben als De Groenen de verkiezingen in Duitsland winnen, later dit jaar. Zij willen de aanleg van het laatste stukje Nord Stream tegenhouden, ook al betekent dat met honderd procent zekerheid een scherp politiek conflict met Rusland. Mogelijk is de confrontatie met Rusland dan al maanden aan de gang, als Navalny dood zou gaan en Merkel als laatste kanseliersdaad de Duits-Russische relatie voor jaren vastzet – zoals haar voorganger Schröder deed door Nord Stream af te tekenen vlak voor hij vertrok. Misschien heeft ze er een mooi Shakespeare-citaat bij – ‘Hij is dwaas die gelooft in de tamheid van een wolf’, uit het opvolgingsdrama King Lear. Wie Merkel heeft gevolgd, weet dat het zo poëtisch waarschijnlijk niet zal gaan. Zo hard misschien wel.