Koningsdrama

Un re in ascolta is een van de meest muzikale verhalen ooit geschreven. De Italiaanse schrijver Italo Calvino schetst in deze novelle de wereld van een koning die aan paranoia lijdt. Zijn angst om van de troon gestoten te worden is zo groot dat hij al jaren zijn koninklijke zetel niet heeft durven verlaten. Eten, slapen, toiletteren, de liefde bedrijven of overleg voeren, het gebeurt allemaal op het koninklijk pluche.

Ondertussen is zijn gehoor zijn belangrijkste kompas. Aangezien hij zijn boodschappers, onderdanen en spionnen niet vertrouwen kan, is hij aangewezen op zijn eigen oren. Aan de hand van de geluiden die hij hoort concludeert hij hoe het er in zijn rijk voor staat: ‘Het paleis is een vlechtwerk van regelmatig terugkerende steeds eendere klanken, als een hartslag, waar zich andere dissonante en onvoorziene klanken uit losmaken.’
Het probleem bij de interpretatie van de geluiden is dat zijn gehoor een verbintenis aangaat met zijn angstige geest en dat elk geluid zowel geruststellend uitgelegd kan worden als een teken van naderend onheil kan zijn. Un re in ascolta is letterlijk een hoorspel. Calvino laat zien hoe iemand op basis van klanken een innerlijke wereld kan creëren, waarin fantasie, geheugen en bewustzijn naadloos in elkaar overvloeien.
De componist Luciano Berio, bevriend met Calvino, schreef een muziektheaterwerk (een 'muzikale actie’ in zijn terminologie) onder dezelfde titel. Waar Calvino’s novelle echter de kracht en de luciditeit van een sprookje heeft, meende Berio er een labyrintisch discours van te moeten maken. Overigens is het onduidelijk hoe verhaal en libretto zich tot elkaar verhouden: het verhaal werd pas twee jaar na de première van het muziektheaterstuk in 1984 gepubliceerd (in de bundel Onder de jaguarzon).
Deze eerste uitvoering door het Wiener Philharmoniker onder leiding van Lorin Maazel, die plaatsvond tijdens de Salzburger Festspiele, is nu op cd verschenen.
Berio heeft aan het oorspronkelijke gegeven materiaal toegevoegd uit Shakespeares Tempest, gedichten van Wystan Hugh Auden en tekst van Friedrich Wilhelm Gotter (een vriend van Goethe die een operalibretto van The Tempest had gemaakt). Er is nog steeds 'een koning die luistert’, de theaterdirecteur Prospero, maar nu luistert hij naar de instudering van een nieuwe productie van The Tempest. Conform zijn complexe denk- en componeerwijze heeft Berio er een veellagig en multi-interpretabel stuk van gemaakt. Ook wat de muziek betreft klinkt er een kleurrijk spektakel dat, op z'n Italiaans, vaak in een hoop gedoe en tumult ontaardt.
De opbouw van het stuk is behoorlijk fragmentarisch, maar Berio weet, vakman als hij is, al die verschillende elementen vloeiend aan elkaar te smeden. Als golven in de zee vloeit het een uit het ander voort.
De prachtig subtiele instrumentale intermezzi refereren nog aan de ingetogenheid en transparantie van Calvino’s novelle, maar bovenal is het muziektheaterwerk Un re in ascolta een hommage aan de stem. De stem die spreekt, murmelt, schreeuwt, reciteert, rijmpjes ratelt of uit volle borst zingt. De lyriek van Berio laat zich niet verloochenen.
De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat op de cd het drama moeilijk te volgen is. Bij afwezigheid van het libretto (het cd-boekje biedt slechts de synopsis) is het gissen wat er precies op het toneel gebeurt. Gevolg is dat je als luisteraar in de positie van de koning komt: op grond van de muziek, de geluiden, het gestamp en geschreeuw moet je in je eigen verbeelding een theatrale actie uittekenen. Opnieuw zijn gehoor en fantasie onlosmakelijk met elkaar verbonden.