Lawrence Weiner, 1984

De woorden die hierboven staan zijn de beschrijving van een werk van Lawrence Weiner – zoals al zijn werken neergeschreven in zijn moedertaal. Hij is in de Bronx in New York geboren. Het werk is in dat lokale Engels ook gedacht en zo met de hand bijvoorbeeld in een schrift geschreven. Van dit werk, The salt of the earth mingled with the salt of the sea, bestaat dus ook een kladversie zoals er van schilderijen schetsen bestaan waarin we het werk zien ontstaan. In de loop van die groei ontdekte de kunstenaar varianten. Passages werden uitgegumd en veranderd. Misschien vond Weiner, op een gegeven moment, de beschrijving wel bondiger zonder lidwoorden: salt of the earth mingled with salt of the sea. Of waarom niet nog korter, zonder het werkwoord mingled. Die versie, salt of the earth with salt of the sea, is dan ineens te straf. Dan mis je plotseling de zwevende beweeglijkheid van dat woord. Er stond niet mixed. Dat woord geeft een stilstand aan, het zoute water is gemengd, wie weet in een emmer. Ik zou mingle geheimzinnig vertalen met vermengen. Daar is een traag soort beweging in gaande – een beweging van zacht kabbelen, van eb en vloed ook, zout zeewater dat ruisend het zoute zand van het strand op kruipt en dan weer terug glijdt. Het heeft ook een landschappelijke vorm, dit werk van Lawrence Weiner. Bij nader inzien ziet het er met lidwoorden ook beter uit. Het zout van de aarde vermengd met het zout van de zee. De zinsnede is zo iets gerekter. Zeker als je de woorden langzaam hardop leest gaan ze slepen zoals een horizon sleept. Of anders: eerst ligt de aarde stil en zwaar. Het zoute water is lichter en golft zoals ook de woorden.

Het werk is precies die beschrijving, een aanduiding in woorden van een beeld, althans een situatie. Het is denkbaar dat hij een beeld voor ogen had toen hij het formuleerde. Wat hij eind jaren zestig maakte is conceptuele kunst gaan heten. Eerder was hij begonnen met minimale constructies die geschilderd waren. Toen kwam hij ertoe daarvan alleen nog maar de procedure te beschrijven. In 1968 bijvoorbeeld: an amount of paint poured directly upon the floor and allowed to dry. Hoe moet je een dergelijk werk in een kunstcontext eigenlijk presenteren? Hij besloot logischerwijs dat in het midden te laten. Betreffende de verschillende mogelijkheden verklaarde hij dat de kunstenaar het zelf kan maken – of ook dat het door anderen kan worden vervaardigd. Of het werk wordt niet uitgevoerd, en blijft als alleen beschrijving bestaan. Wat gebeurt is de kunstenaar om het even. De eventuele beslissing is aan een nieuwe eigenaar. Daar is geen speld tussen te krijgen.

Wie een werk van Lawrence Weiner verwerft, ontvangt, als certificaat, een vel briefpapier. Daarop staat de woordbeschrijving van het werk en het nummer in de lijst van Weiners werken (488), de naam van de eigenaar, en die van de notaris in New York waar dat eigenaarschap is vastgelegd. Die onveranderlijke beschrijving is wat het werk uiteindelijk is. De beeldgedachte daarin is door Weiner zo compact geformuleerd als kon. De woorden betekenen alleen wat ze betekenen. Die kortaffe taal is zonder poëtische intentie, die is anders van toon.

De onveranderlijke beschrijving is het werk

Hier, bijvoorbeeld, twee regels van Hugo Claus: ‘Het dorp van koeien en wilgen/ de toren en rododendrons in rijen.’ Woorden in gedichten zijn wonderlijk. Ze zoeken ruimte en atmosfeer om zich heen. Wat ze vertellen zetten ze listig in scène. Bij Weiner volgen de woorden strak en abstract op elkaar. Ze worden kort gehouden.

Lawrence Weiner, ABOVE BEYOND BELOW, 1986 © Peter Cox, Eindhoven / Collectie Van Abbemuseum

Zo is de versie van werk 488 boven aan de bladzijde, hoe eenvoudig en schraal ook, een uitvoering van die tekst in de ruimte van een tijdschrift: een discreet kader, het letterbeeld beheerst en in die grijsgroene kleur. Woorden zijn nooit zonder betekenis. In de werkelijkheid dwingen ze je ergens heen. Beelden worden je opgedrongen die voortkwamen uit omstandigheden. Ik was in Antwerpen, geloof ik, waar ik dit werk in een kunstgalerie was tegengekomen. Sindsdien zag ik steeds het winderige landschap voor me van bijvoorbeeld de Westerschelde met aangeslibd slijk langs haar oevers. Water is kleurloos, het heeft de kleur van de omgeving. Het is drassig grasland in de lage polder. Daarom leek ons een modderig groen de juiste kleur voor de woorden die daar drijven op het zilte water.

Deze versie, in die uitvoering van het werk, is idyllisch. Dat mag: ik kan een werk van conceptuele kunst lezen en bekijken zoals ik wil, ook als de kunstenaar er anders over denkt. Onze verbeelding is grenzenloos. Het kan ook kaler: wat te denken van above beyond below, nummer 530 in de lijst van werken? De woorden zijn glashelder. Voorlopig denk ik niet aan kleur. Misschien zijn het abstracte momenten van ruimtelijke verhoudingen: boven voorbij beneden. Of je bent het zelf die ergens naar staat te kijken. De kunstenaar, Lawrence Weiner, die dit formuleerde is intussen ergens anders. Het werk liet hij achter.


PS. Werken worden tentoongesteld in het Engels en tegelijk ook in de landstaal van waar de tentoonstelling plaatsvond. Daar was Weiner precies in. Als taal heeft een werk eigenlijk geenorigineel