Kosmische trillingen

‘De beste componist is een componist die dood is en niet meer kan intervenieren; het is het recht van de interpreet om te doen wat hem goeddunkt’, schijnt dirigent Eberhard Kloke na een uitvoering van Stockhausens Trans gezegd te hebben. Een uitvoering die volgens de componist zelf ‘unbeschreiblich falsch’ was.

De perfectionist Stockhausen wordt nogal eens als een lastpak ervaren. Halverwege de jaren zeventig koos hij eieren voor zijn geld en besloot een eigen uitgeverij op te richten. Niet alleen om zijn eigen partituren uit te brengen, maar ook om het monopolie op zijn eigen cd-Gesamtausgabe te hebben (opnamen die alleen bij de meastro persoonlijk te bestellen zijn!). In dat licht is het opmerkelijk dat er deze dagen op het Nederlandse label TMD een cd met Mantra verscheen, uitgevoerd door het pianoduo Ellen Corver en Sepp Grotenhuis.
De vertolking die Corver en Grotenhuis in de Beurs van ditzelfde Mantra gaven, was zonder meer het hoogtepunt uit het Stockhausen-retrospectief. Stockhausen schreef het werk in 1970 en het wordt beschouwd als een sleutelwerk in zijn oeuvre. Nadat hij, na een streng serialistisch begin, tien jaar lang met open vormen en aleatorische elementen had geexperimenteerd, was Mantra weer de eerste volledig uitgeschreven compositie. Daarnaast is hoorbaar dat Stockhausen een balans weet te vinden tussen een strikt formele aanpak en een meer intuitieve werkwijze. Hebben zijn vroege Klavierstucke nog wel eens het karakter van een compositorisch probleem dat en plein public wordt opgelost, in Mantra schemert de structuur op een subtielere manier door.
Een mantra is in de terminologie van Stockhausen een Formel, ofte wel een formule, en in dit geval een melodie van dertien noten. Het zeventig minuten durende werk bestaat uit ‘een voortdurende aaneenschakeling van deze mantra en overlappingen van zichzelf’. Geen variaties maar 'transposities’. En hoe formalistisch een woord als transposities weer mag klinken, Stockhausen laat de mantra op een buitengewoon contrastrijke en expressieve manier van gedaante verwisselen. Contrasten in ligging, stemming, tempo of dichtheid - de dertien noten blijken talloos veel werelden in zich te dragen.
Bepalend voor het klankbeeld is het gebruik van een zogenaamde ringmodulator die de pianoklank vervormt. Deze wordt door de spelers zelf ingesteld en heeft verschillende effecten tot gevolg. Soms klinkt de pianotoon blikkerig zoals een stem die door een vocoder wordt vervormd; soms klinkt hij shaky alsof hij flink door elkaar wordt geschud; soms veroorzaakt hij een galmende echo zoals een schreeuw in de bergen zich verplaatst; en soms heeft de toon niet meer dan een rafeltje dat lijkt op een subtiel bijsmaakje. Daarnaast hebben de pianisten nog een set klokjes en twee Japanse houten trommeltjes tot hun beschikking.
Al deze uitbreidingen vormen een soort aura om de pianoklank heen. Een mysterieus universum dat nu eens met zijn spacey klanken associaties oproept aan voorbij zoevende hemellichamen en dan weer aards-obsessief zich op een noot concentreert. In Mantra weet Stockhausen een soort geheimzinnigheid te bewerkstelligen die lang niet in al zijn werken aanwezig is. Een expressiviteit die niet zoveel te maken heeft met het uitdrukken van emoties als wel met een spirituele kracht, die maakt dat je een sprankje gaat geloven van de zweverige ideeen van Stockhausen ('Ik schrijf niet mijn muziek, maar ik geef slechts door wat ik aan kosmische trillingen ontvang’).
Niet alleen vanwege het raffinement van de compositie, maar ook door de fenomenale vertolking door Corver en Grotenhuis was deze uitvoering van Mantra een gebeurtenis om niet snel te vergeten. Zij spelen dit werk met een onontkoombare concentratie en intensiteit. 'Supervised by Karlheinz Stockhausen’ vermeldt de cd-hoes dan ook bij wijze van keurmerk.