Idfa: Cold Blooded: The Clutter Family Murders

Koud worden als een killer

Een nieuwe documentaire over de Clutter-moorden van eind jaren vijftig, beschreven in Truman Capote’s klassieke nonfictieroman In Cold Blood, dringt door tot de kern van de zaak: tussen normale mensen en moordenaars zit er weinig licht.

Medium cold blooded the clutter family murders
© IDFA

‘Ik ging er naartoe om het meisje te verkrachten. Ik dacht er veel over na. Dat was een van de belangrijkste redenen. Ook toen ik zag dat er geen kluis in het huis was. Maar Perry gaf me geen kans.’ Dat zei Dick Hickock (34), die in de nacht van 15 november 1959 samen met zijn vriend Perry Smith (37) een woonhuis op een tarweboerderij in Holcomb, Kansas, binnendrong. Wat er toen gebeurde, resulteerde in een van de meest controversiële zaken uit de Amerikaanse misdaadgeschiedenis: vier leden van het gezin Clutter werden met touw vastgebonden en met een jachtgeweer van dichtbij doodgeschoten, executie-stijl.

De Clutter-moorden, ook het onderwerp van Truman Capote’s klassieke non-fictieroman In Cold Blood (1966), spreken nog meer tot de verbeelding in de nieuwe, lange documentaire Cold Blooded: The Clutter Family Murders. Hierin reconstrueert maker Joe Berlinger de zaak aan de hand van gesproken tekstfragmenten uit Capote’s roman, zwart-witfoto’s van de plaats delict, oude journaals, audio-opnamen van politie-interviews met de daders en recente beelden van gesprekken met nabestaanden en van de omgeving van de Clutter-boerderij. Alle verhaalelementen leiden tot een conclusie, verwoord door een televisiejournalist die aan het einde van de film zegt dat hij ‘geen enkele zin’ kon vinden in de executie van Hickock en Smith, op 14 april 1965.

Dat raakt de kern: in dit hele verhaal is er nog altijd geen ‘reden’ voor wat er gebeurde. Daarom is de verzuchting van Alvin Dewey, hoofdonderzoeker van het Kansas Bureau of Investigation, zo treffend, opgetekend door Capote: ‘De misdaad was een psychologisch ongeluk, praktisch een onpersoonlijke daad: de slachtoffers hadden evengoed gedood kunnen zijn door weerlicht. Met dit verschil: ze hebben een langdurige verschrikking doorgemaakt, ze hebben geleden.’

‘Vond hem een heel aardige man. Beschaafd. Ik dacht dat tot op het moment dat ik hem de keel doorsneed’

Hoe ver dat laatste ging, blijkt uit de feiten: Hickock en Smith ontmoetten elkaar in de gevangenis. De eerste groeide op in een arm boerengezin in Kansas, de tweede was de zoon van een echtpaar dat samen een mislukte carrière in de rodeo had: de Cherokee Florence Buckskin en Tex John Smith, een cowboy van Ierse afkomst. Toen Hickock en Smith vrijkwamen vatten ze het plan op Herb Clutter te gaan beroven. Via een medegevangene had Hickock gehoord dat deze rijke boer een kluis met tienduizend dollar in zijn woonhuis had. ‘Makkie!’ zei Hickock tegen Smith, die zo zijn twijfels had, maar die al vanaf zijn jeugd droomde over het vinden van verborgen schatten.

Zo gebeurde het dat Hickock en Smith het herenhuis, dat de 54-jarige Herb Clutter met zijn eigen handen had gebouwd, in de vroege uren van de zondagochtend binnengingen. Al gauw bleek dat er van een kluis geen sprake was, noch had Herb contanten in huis. Wat te doen? Ze bonden Herb vast en muilkorfden hem met plakband. In afzonderlijke kamers deden ze hetzelfde met zijn vrouw Bonnie (51) en hun kinderen, Nancy (16) en Kenyon (15). Toen volgde er een cruciaal moment: Hickock en Smith twijfelden. De eerste liet zijn ware gezicht zien, hij zei: ‘I’m gonna bust that little girl.’ Maar daar moest Smith niets van hebben; hij was ‘wars’ van mensen die ‘zichzelf seksueel niet in toom hadden’. Zelf was hij kalm, vertelde Smith later, hij wilde Herb geen kwaad doen. ‘Vond hem een heel aardige man. Beschaafd. Ik dacht dat tot op het moment dat ik hem de keel doorsneed.’

True crime. Het genre is populairder dan ooit. Talloze series en films van dit soort verschijnen als podcast en zijn te zien via streamingdiensten. Ze passen in een traditie. Al eeuwenlang zijn true-crimeverhalen onweerstaanbaar, specifiek vanwege het element sensatiezucht. Joy Wiltenburg, auteur van Crime and Culture in Early Modern Germany (2012), traceert de wortels van het schokkende misdaadverhaal terug naar het tijdperk van de vroege boekdrukkunst, naar Duitsland waar kranten en pamfletten al in de zestiende eeuw werden gebruikt om misdaden en executies te beschrijven. Zo publiceerde de lutherse geestelijke Burkard Waldis in 1551 een pamflet met de subtitel ‘Een waargebeurd en werkelijk gruwelijk verslag van hoe een vrouw haar vier kinderen op tirannieke wijze vermoordde en ook zichzelf om het leven bracht, in Weidenhausen in de buurt van Eschwege in Hesse.’ In de tekst wordt beschreven hoe de kinderen vluchten terwijl moeder probeert hun ‘hoofden eraf te hakken’; hoe ze voor hun leven pleiten; en, gedetailleerd, hoe de vrouw uiteindelijk te werk gaat.

Volgens Wiltenburg illustreert dit soort publicaties de werking van sensatiezucht in die tijd: emotioneel taalgebruik, teksten direct uitgesproken door de personages, de spanningsopbouw, de aandacht voor precieze bijzonderheden en de grafische beschrijving van het geweld. Het doel was om de werking van de duivel te illustreren; om te laten zien dat iedereen vatbaar was voor de verleiding van het kwaad en dat je beter goed kon leven door vaak boete te doen en je nederig op te stellen voor God.

Inmiddels hebben we geen God meer, als het ware, evenmin is er een duivel om mee rekening te houden. Dat leidt ertoe dat er van verlossing geen sprake kan zijn in de moderne true crime. Ook in Cold Blooded ontbreekt een sluitende verklaring voor de moordpartij. Regisseur Joe Berlinger, bekend van de Paradise Lost-trilogie (1996-2011) over de ‘West Memphis Three’, tieners die ervan beschuldigd werden drie minderjarige jongens te hebben verminkt en vermoord, vermengt ‘waargebeurd’ met een literaire sensibiliteit. Uitgebreid schetst hij een politieke en sociale werkelijkheid en duikt hij in de psychologie van de personages. Maar ook Berlinger toont sensatiezucht: bijna alsof we het allemaal zélf moeten meemaken, gedwongen, zodat we werkelijk kunnen zien wie wij als mensen zijn, en door al het authentieke gruwelijks een les kunnen leren over hoe we beter kunnen leven. Het angstbeeld is dit: tussen normale mensen en moordenaars zit er weinig licht.

Dat verklaart de realistische vorm van Berlingers documentaire: in zwart-witfilmbeelden van Movietone-nieuwsverslagen spreken sterke mannenstemmen hyperbolisch over ‘gruesome murders’; detectives beschrijven gedetailleerd hoe ze jagen op de daders, alsof we naar een film noir zitten te kijken; en uiteindelijk komen de killers zelf aan het woord: Perry Smith over hoe hij op de fatale avond met zijn vriend Bill debatteerde wie het jachtgeweer van Boring 12 zou hanteren, en Bill (zijn echte stem) die vertelt wat Perry, jachtmes in de hand, deed met de vastgebonden Herb Clutter: ‘He cut the hell out of him.’ Een minuut later, een knal. Bill: ‘Er was een blauwe flits… en dat hoofd spatte uit elkaar.’

Capote ging in zichzelf op zoek naar raakpunten met de killers. En hij vond ze. Zijn eigen driften

Het mooiste aan Cold Blooded is de verschijning van Truman Capote. Zie hem op de onheilsplaats: samen met hartsvriendin Harper Lee (net To Kill a Mockingbird geschreven) loopt de verfijnde New Yorkse jongeman door het huis van de Clutters. Er zijn foto’s van. Maakte Harper die? Truman met een beige jas aan; hij lijkt op een politieonderzoeker. Zijn haar zit perfect, zijn bril met zwart montuur zegt: zwierige intelligentie. En dát brengt de kijker uit balans. Want hier staat een intellectueel als een aasgier in de kamer van Nancy. Hij neemt alles in zich op. Hij stelt zich voor wat Hickock zag toen hij tijdens die nacht op precies dezelfde plek stond met duistere gedachten in zijn hoofd. En Perry dan? Tegen verkrachting, maar kennelijk helemaal vóór moord.

Misschien kan de geletterde man goed kijken, misschien kan hij dan een ‘waarom’ onder woorden brengen. Capote: ‘Perry Smith was te klein voor de wereld.’ Een vreemde uitspraak: Smith was inderdaad net als Capote klein van postuur, maar bedoelt Capote hiermee dat Smith, die in werkelijkheid in z’n eentje de vier Clutters had doodgeschoten, onze sympathie verdient? Regisseur Berlinger toont aan dat Capote zichzelf terugzag in Smith, dat hij een ‘psychische connectie’ met hem had. Beiden hadden moeilijke kinderjaren waarin geliefd zijn niet vanzelfsprekend was.

Hiermee lijkt een ‘waarom’ ver weg, zelfs voor de man of letters. Gevraagd hoe hij te werk gaat tijdens het schrijven over de zaak zegt Capote in de documentaire: ‘Je blijft je eigen emoties exploiteren totdat je ertoe in staat bent volledig koud over ze te zijn.’ Dát komt aan als een mokerslag. Want hier is de crux: Capote ging in zichzelf op zoek naar raakpunten met de killers, specifiek met Smith. En hij vond ze. Zijn eigen driften. Daarom kon hij zo overtuigend en volledig schrijven – hij leefde zich in met wat Hickock en Smith deden. Ook hij, Capote, zou dus zo’n trekker kunnen overhalen. Maar zijn leven ging de andere kant op, die van educatie en cultuur en beschaving, de kant waar Smith én Hickock hun leven lang naar snakten.

Om niet mee te gaan met driften die maar in je blijven branden: hier snijdt de ironie in Cold Blooded diep. Dewey omschrijft de moordpartij als een ‘onpersoonlijke daad’. Maar Capote deed precies dat: hij werd ‘onpersoonlijk’ over de daad. Hij werd ‘koud’, als een killer, zodat hij erover kon schrijven. Hij kwam er nooit uit, ondanks de pagina’s aan psychologen die hij aan het einde van zijn roman opvoert om het gedrag van met name Smith te verklaren. Zijn boek was ‘het beste én het ergste wat hij ooit deed’, zoals zijn uitgever in de documentaire zegt. Het maakte hem, het brak hem.

Truman Capote kwam kijken toen zijn vriend Perry Smith samen met Hickock in de gevangenis in Lansing, Kansas, naar een pakhuis met kale muren van steen werd gebracht waar de beul klaarstond. Het stormde. Bliksemschichten verlichtten de donkere lucht. Regendruppels vielen als geweerschoten op het golfplaten dak. Iets na middernacht werd Hickock opgehangen. Hij stierf om 00.41. Toen volgde Smith, om 01.02. Zeventien minuten later was hij dood. Capote zag het allemaal. Hij was dronken. Hij huilde.


Cold Blooded: The Clutter Family Murders (Masters) is te zien op 19, 20 en 25 november. Voor locaties en tickets zie idfa.nl