Krantenkartel

De NDU is uit de klauwen van De Telegraaf gered, maar haalt de Perscombinatie met haar aankoop niet het paard van Troje binnen? Het is immers maar afwachten welke noten de ING- bank als aandeelhouder nog op haar zang krijgt.
ALS ALLES NAAR plan verloopt, mag de Internationale Nederland Groep (ING) zich straks niet alleen eigenaar noemen van de illustere Barings Bank en de nog mystiekere Bibliotheca Philosophica Hermetica, maar ook van een substantieel deel van de Perscombinatie, ‘s lands meest progressieve dagbladuitgeverij, straks nog uitgebreid met NRC Handelsblad en Algemeen Dagblad. De ING, met tweeentwintig miljard gulden eigen vermogen de rijkste bank van het land, krijgt volgens het huidige scenario straks 35 procent van de aandelen in de Perscombinatie, uitgever van Volkskrant, Parool en Trouw. Daarmee financiert het consortium op de Wibautstraat de aankoop van de Nederlandse Dagblad Unie (NDU), de uitgever van NRC Handelsblad en Algemeen Dagblad, die zo hardvochtig op straat werd gezet door moederconcern Reed-Elsevier.

Met de koop is volgens waarnemers alles inclusief een bedrag van rond de miljard gulden gemoeid (850 miljoen voor de NDU, daarnaast rente en voor ongeveer tweehonderd miljoen een drukkerij). Voor een deel wordt dat bedrag opgebracht door de Stichting Het Parool, die in de loop der jaren een forse reserve wist op te bouwen. Daarnaast moet er echter toch fors worden geleend. De Perscombinatie lost dat op door voor het eerst in haar geschiedenis een commerciele aandeelhouder in haar bastion toe te laten. Tot nu toe waren de aandelen van het concern in handen van drie ideele stichtingen. Naast de Stichting het Parool (89,7 procent) zijn dat de Stichting de Volkskrant (7,7) en de Stichting ter Bevordering van de Christelijke Pers in Nederland (2,6). Straks komt daar de ING dus bij.
DE LEIDING VAN de Perscombinatie verzekert het personeel dat het gaat om een tijdelijke deelneming van de bank, hoogstens voor tien jaar, wanneer de lening zou zijn afbetaald. De ING verplicht zich de aandelen niet tussentijds aan een andere partij te verkopen. Tegelijkertijd heeft de ondernemingsraad van de Perscombinatie te horen gekregen dat de aankoop op geen enkele wijze de soliditeit van de onderneming zal aantasten. ‘Ook een stevige conjunctuurdip zullen we overleven, dat staat zwart op wit’, zo zegt Marc Laan, voorzitter van de ondernemingsraad van de Perscombinatie.
De euforische stemming over de 'persdeal van de eeuw’ is zeker nog niet uitgewoed. Bij de gemoeide kranten klinkt een bijna unaniem hosanna. Die atmosfeer komt voor een groot deel voort uit het triomfantelijke gevoel dat NRC en AD uit de handen van het Telegraaf- Wegener-concern zijn gehouden. De Telegraaf was in innige samenwerking met de ABN-Amrobank, de grootste concurrent van de ING, ook bieder bij de NDU-uitverkoop, en werd bij die gelegenheid verketterd op een wijze die sterk deed terugdenken aan de hoogtijdagen van het gepolariseerde Nederland. In de hitte van het moment kwam zelfs de hoofdredactie van het anders zo flegmatieke NRC Handelsblad met een zeer emotioneel getoonzet hoofdcommentaar over onoverbrugbare identiteitskloven tussen het liberaal-sceptische gedachtengoed in NRC-kringen en het populisme van De Telegraaf. Daags na het bekend worden van het akkoord wekten NRC-hoofdredacteur Ben Knapen en zijn Volkskrant-collega Pieter Broertjes op de Vara-radio beiden de suggestie alsof Beelzebub in hoogst eigen persoon uit de nationale krantenwereld was verjaagd, en dat op het nippertje.
Naast de Perscombinatie en de Telegraaf waren er ook andere kandidaten in de race om de NDU, zoals het Belgische chemieconcern Agfa-Gevaert (onder leiding van Andre Leysen, de man van de Vlaamse Uitgevers Maatschappij), de Union Bank of Switzerland (gemoeid met de aankoop van de Amsterdamse kabel), de Fortis Bank (Amev en VSB), de Nederlandse Participatie Maatschappij, de Nationale Investeringsbank, mogelijk ook Springer Verlag, de Mirror Group, terwijl op het laatste moment ook de naam van Rupert Murdoch steeds nadrukkelijker opklonk.
Maar toch werd de jacht op het NDU in het algemeen gezien als een wedloop tussen Telegraaf en Perscombinatie. Opmerkelijk mag heten dat er vanuit Den Haag al bij voorbaat bezwaren werden geuit tegen de verkoop van NDU aan het Telegraaf-concern, die op die manier een te groot marktaandeel zou verkrijgen. Het PvdA-Tweede-Kamerlid Jeltje van Nieuwenhoven toonde zich terecht verbaasd over het feit dat dergelijke bezwaren nu niet met betrekking tot de Perscombinatie worden genoemd. Die mag zich straks als eigenaar van vijf van de zes landelijke dagbladen die Nederland rijk is, toch ook een kartel van mega-formaat noemen.
NOG OPMERKELIJKER is de bijna unanieme jubelstemming bij de betreffende redacties, zeker in vergelijking met het felle verzet dat op dezelfde burelen uitbrak toen de Perscombinatie en Elsevier-NDU zes jaar geleden op de proppen kwamen met een fusieplan. Toen werd PC-topman Max de Jong in zijn eigen kranten, de Volkskrant voorop, afgeschilderd als een machtshongerige financiele vandaal ('Max de Jong is gek op geld’) en becommentarieerden alle gemoeide kranten het een-tweetje tussen De Jong en Elsevier-topman Pierre Vinken als een aanslag op de pluriformiteit van de Nederlandse dagbladpers. Hoewel het fusieplan van toen en het huidige opkoopplan niet helemaal vergelijkbaar zijn, moet toch worden vastgesteld dat de in 1989 geuite bezwaren tegen het plan-De Jong evengoed gelden voor de huidige deal.
Vreemd genoeg weerklinkt in de krantekolommen nu slechts een aanhoudende jubel. Alleen Jan Vrijman ageert in zijn hoedanigheid van Parool-columnist Journaille heftig tegen de voorgenomen kongsivorming. Hij gebruikt zijn column nu keer op keer om erop te wijzen dat NDU een gouden kans tot verzelfstandiging heeft laten liggen. Volgens niet nader genoemde bronnen in de wereld van de haute finance die Journaille opvoert, was een management buy out-plan zeker voor NRC Handelsblad een meer dan reele optie. De Parool-columnist verwijt de NRC-redactie dan ook gebrek aan moed en inventiviteit.
Die opvatting wordt gesteund door oud-NDU-topman Willem Pluygers. Pluygers, alias Woeste Willem, ziet de verkoop van zijn troetelkind NDU met meer dan lede ogen aan. Als courantier in hart en nieren was hij indertijd betrokken bij de fusie tussen NRC en Handelsblad. Het resultaat daarvan is in zijn ogen 'de parel van de Nederlandse journalistiek’ en had makkelijk op eigen benen verder kunnen gaan.
Pluygers: 'NDU is een door en door gezonde onderneming, die met een winst van om en nabij de zestien procent makkelijk op eigen houtje verder had kunnen gaan. Het is in feite al heel merkwaardig dat Elsevier het koste wat het kost wil afstoten. Ik neem aan dat dat gebeurt op commando van de Britse tak van Reed-Elsevier, die uiteindelijk ook een forse veer heeft moeten laten op het gebied van kranten. Reed-Elsevier wil zich concentreren op de aankoop van allerlei databanken, de top van de intellectuele piramide, waar het rendement nog hoger ligt.
Met de NDU is Elsevier niet bepaald ethisch omgesprongen. Jaar op jaar is systematisch al het vermogen uit de NDU gehaald en naar het moederconcern gepompt. Nu wilde Elsevier het allerhoogst haalbare bedrag voor de NDU, zonder serieus de mogelijkheid tot verzelfstandiging te overwegen. In mijn ogen had Elsevier de NDU na al die jaren de kans moeten bieden om op eigen houtje verder te gaan. Dan had men honderd miljoen van de vraagprijs af kunnen halen, bij wijze van goodwill. Uiteindelijk heeft de NDU al die tijd zo veel geld voor Elsevier verdiend, dan kon er ook wel eens wat teruggedaan worden. Er waren heus wel beleggers te vinden geweest voor de NDU. Het bedrijf had in autonome vorm makkelijk de gang naar de beurs kunnen maken. Dat was vroeger uiteindelijk ook al zo.’ Inderdaad was de verzelfstandiging van de NDU een reele keuze. In een eerder stadium was ook de ING bereid om aan zo'n proces deel te nemen.
VOLGENS PLUYGERS betaalt de Perscombinatie een veel te hoge prijs voor de NDU. 'Men is aan de Wibautstraat zo verblind door de schoonheid van de NDU dat men alle realiteitszin heeft verloren’, aldus de hoogbejaarde courantier. 'In al het publicitaire geweld is de prijs van de NDU onverantwoord hoog opgedreven. Ik vond de wijze waarop er vanuit NDU en de Perscombinatie tegen De Telegraaf is geageerd, eerlijk gezegd ook niet meer van deze tijd. Straks zitten we met de unieke situatie dat een bank indirect de scepter zwaait over bijna alle belangrijke dagbladen. Dat is nog nergens ter wereld vertoond.
De Perscombinatie beseft niet waar ze aan is begonnen. Ze zal proberen om de schuldenlast af te wentelen op de NDU-kranten. Die worden straks zonder twijfel als melkkoe gebruikt. Mijn advies aan de NDU is dan ook om paal en perk te stellen aan de mogelijkheden van de Perscombinatie om geld uit de NDU naar de andere kranten over te hevelen. De NDU zou als zelfstandige werkmaatschappij binnen de PC-holding een soort vetorecht moeten verkrijgen. Als ze dat niet krijgen, voorzie ik de grootst mogelijke problemen.’
Ook Max de Jong, de gewezen koning van de Wibautstraat, heeft de deal tussen de Perscombinatie en NDU vanaf de zijlijn met enige huiver tot stand zien komen. De ING- bank heeft zijns insziens een wel heel erg zware positie verworven in de Nederlandse krantenwereld. 'Ik voel me niet geroepen om de huidige Perscombinatie-leiding voor de voeten te lopen, maar ik moet zeggen dat ik de combinatie toch levensgevaarlijk vind’, zo laat de van zijn gouden handdruk van 2,1 miljoen gulden genietende De Jong weten.
Enige triomfantelijke gevoelens waren hem niet vreemd toen hij de diverse betreffende redacties de afgelopen dagen de lof hoorde zingen van het beoogde samengaan - dezelfde kranten die hem in 1989 op grond van een soortgelijk scenario omschreven als een faustiaans geinspireerde zakenman. De Jong: 'Het bewijst eens te meer dat het er in de wereld niet om gaat dat je gelijk hebt, maar dat je gelijk krijgt. Ook geeft het aan dat je niet te veel naar redacties moet luisteren. Maar er zijn natuurlijk wel verschillen aan te wijzen tussen toen en nu. De eigendomsverhoudingen liggen anders, maar ook de gemoeide som gelds ligt aanzienlijk hoger. De waarde van de NDU is nu aanmerkelijk hoger uitgevallen dan toen. Ik heb het vermoeden dat dat ook te maken heeft met het publicitaire geweld. Zo kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat de plotselinge verhalen die opdoken over de interesse van Rupert Murdoch vooral in de wereld zijn gekomen om de prijs op te drijven.’
HET RISICO dat de Perscombinatie nu op zich heeft genomen, is volgens De Jong een extra gevaar voor het voortbestaan van Het Parool en Trouw, de zwakke broeders van de Perscombinatie-familie. Met name Het Parool worstelt al jaren met een groot oplageprobleem. In het verleden heeft de wel renderende Volkskrant-redactie meer dan eens geageerd tegen de overbuurman aan de Wibautstraat, die alleen bij de gratie van de Volkskrant zou voortbestaan. De onderlinge verhoudingen kunnen nog aanzienlijk verslechteren als straks NRC Handelsblad en Algemeen Dagblad deel gaan uitmaken van de PC-familie. Daarnaast is het nog maar afwachten welke noten de ING als aandeelhouder op haar zang krijgt.
De Jong: 'Het nationale krantenbedrijf zit niet bepaald in de lift. Er zijn nog steeds stevige oplagedalingen en de advertentie-inkomsten lopen ook terug. Binnen zo'n toestand is het nauwelijks te voorspellen wat er gaat gebeuren. Maar het zou mij persoonlijk verwonderen als alle dagbladen zoals we die nu kennen, over zeg vijftien jaar nog bestaan.’
Kritiek a la Pluygers en De Jong wordt binnen Perscombinatie bijna achteloos weggewuifd. M. F. van Stiphout, de voorzitster van de Stichting Het Parool, verklaart het verhaal van De Jong geheel uit diens onverwerkte verleden bij Perscombinatie. 'Hij heeft zo zijn eigen kleine persoonlijke motieven om nu kritisch te zijn’, laat zij weten. 'Het is voor De Jong natuurlijk ook niet leuk om te zien hoe zijn opvolgers bijna moeiteloos realiseren wat hij niet voor elkaar kon krijgen.’
Betekent dat dat de Stichting Het Parool voor de volle honderd procent kan garanderen dat Het Parool binnen de nieuwe Perscombinatie ongestoord kan voortbestaan? Van Stiphout: 'Die garantie is er naturlijk nooit. Formeel zijn wij als Stichting Het Parool ook helemaal niet aan dat streven gehouden. In de statuten van onze stichting staat dat we de pluriformiteit van de pers nastreven, niet meer en niet minder.’ Iedere zorg over de draagkracht van de Perscombinatie in het licht van de nieuwe aankoop is volgens haar geheel onterecht: 'We kunnen het makkelijk aan.’
Dat optimisme wordt in al even grote mate gedeeld door de directie van de Perscombinatie. Cees Smaling, Ronald Blom en Rob Steenbergen stralen tijdens hun externe presentatie zo'n onverwoestbaar optimisme uit dat je bijna zou vergeten dat het concern toch kampt met niet misselijke problemen. De verhouding tussen de Perscombinatie en de geheel opgekochte uitgeverij Meulenhoff is niet bepaald rooskleurig te noemen. Daarnaast zijn de betaalde oplages van Trouw en Parool een bron van eeuwigdurende zorg en geeft de immer stijgende papierprijs het concern ook de nodige hoofdbrekens. En de Amsterdamse lokale tv-zender AT5, onlangs door PC opgekocht, bracht gelijk een schuld van zes miljoen gulden binnen.
Gegeven de gemiddelde jaarwinst van om en nabij de vijftien miljoen gulden die de Perscombinatie de laatste tijd heeft laten zien, is het bepaald overdreven om te zeggen dat de firma op alles is voorbereid. De huidige jaarbegroting van de Perscombinatie werd dan ook onlangs al 'naar beneden bijgesteld’, zoals dat eufemistisch heet. Zo florissant gaat het dus blijkbaar ook niet.
Tekenend mag heten dat bestuursvoorzitter Smaling nog in februari dit jaar tegenover het Financieele Dagblad uitsloot dat zijn firma in zee zou gaan met een externe financier. Er lijkt toch een zekere paniekvoetbal door de leiding van het bedrijf te worden gespeeld. In de race met De Telegraaf werd besloten tot een vlucht naar voren, alwaar de ING reeds stond te wachten.
DE ING, RESULTAAT van een fusie tussen verzekeraar de Nationale Nederlanden, de Nederlandse Middenstands Bank en de Postbank, heeft met haar 'substantiele minderheidsbelang’ binnen de Perscombinatie weer een opvallende aankoop gedaan. In de bankwereld wordt de constructie die bij de Perscombinatie is gehanteerd, zelfs gezien als niet minder dan een financiele stunt. Niet van de orde als die waarmee de antroposofisch-theosofisch geinspireerde ING-top de Barings Bank na het debacle met Nick Leeson wist te veroveren, maar toch.
De wijze waarop de ING steeds verder weet binnen te dringen in het nationale en internationale bedrijfsleven, door zowel te lenen als aandelen te nemen, wordt door ingewijden binnen Nederlandse verhoudingen gezien als niet minder dan een bancaire revolutie. De bank controleert de betreffende ondernemingen zowel via het aandeelhoudersschap als als geldschieter. De invloed die daarvan uitgaat, is voor Nederland vooralsnog onontgonnen terrein. Bij diverse gelegenheden waarschuwde De Nederlandsche Bank reeds voor een te ver doorschieten van deze ontwikkeling. Aan het Nederlandse krantenbedrijf nu de eer om die uit de eerste hand te ervaren.