Televisie: ‘Schapenheld’

Kudde

Schapenheld, regie Ton van Zantvoort © KRO-NCRV

Ach, die herders en herderinnetjes uit de Oudgriekse literatuur, genietend van de natuur en elkaar in hun niet-stadsbedorven Arcadië (nota bene het allerarmste deel van de Peloponnesos). Die eeuwen later, even lustig, terugkeerden bij Tasso en De Vega, Hooft en Cats. Of werden afgebeeld door Carracci, Titiaan, Lorrain; en dichterbij door Goltzius, Van Baburen, Van Honthorst. Die zongen bij monde van Monteverdi, Mozart, of die instrumentaal voorbijkwamen in Beethovens Pastorale. Noem het woord ‘herder’ en termen als natuurschoon, onthechting, menselijke maat, sereniteit buitelen over elkaar. Trouwens, zie een schaapskudde op hei of in duinen en let op de blijde gezichten van passanten. Zie de mensen vertederd lachen (en fotograferen) als er een doodenkele keer een kudde door een dorp trekt (op wat gestreste automobilisten na natuurlijk). De herder en zijn kudde, van bijbelse metafoor tot incidenteel actueel verschijnsel – ze roepen overwegend positieve associaties op.

De documentaire Schapenheld (genoemd naar het bedrijf van de Brabantse herder Stijn Hilgers) legt esthetisch voldoende fundament voor dat fijne, jaloersmakende gevoel, dankzij bloedmooie beelden van ochtendschemer, nevels, zonsopgang boven de heide. Van rustige verplaatsing, leegte, stilte, seizoenen. Van het harde werk van de fraaie hondjes om de kudde bijeen te houden en de wederzijdse liefde tussen ‘Herr und Hund’. (Schapen mogen kuddedieren zijn: elk aantrekkelijk polletje verderop kan leiden tot ongewenst individualisme en dient, bij afwezigheid van paal en perk, onderdrukt door hijgende collies.)

De intrede van de drone mag nieuwe clichés hebben geschapen, in deze film zijn luchtopnames van de kudde, onder wisselende weersomstandigheden, beeldschoon. En ze werken als bezinningsmoment in wat ten diepste een tragisch verhaal is, omdat, ongeacht de culturele overlevering, al die positieve associaties meer en meer omslaan in hun tegendeel. Stijn wordt in de loop van jaren filmen van overwegend gelukkig vrijbuiter tot diep gestreste herder. Overwegend, want we moeten niet idealiseren: Stijn was en is een dwarse met een pesthekel aan letterlijke en figuurlijke hekken – hekel die hij, polemisch, makkelijk en vaak ventileert. Steeds vaker, in de moeizame strijd om het hoofd boven water te houden met wat hij als het voor hem enig denkbare beroep beschouwt.

Gelukkig is er zijn ‘herderinnetje’ Anna, baken van rust en realiteitszin, moeder van hun twee zoontjes. Maar die realiteitszin zorgt voor extra spanning als ze voorzichtig suggereert de kudde te verkopen en voor een baas te werken. Vloeken in de kerk. Er spelen meerdere oorlogen: tussen nomaden (Stijn) en sedentairen (boeren), tussen een wanhopig overlever en bureaucratie, tussen kleine zelfstandige en monopolist. (Op een congres van voedselidealisten in Roemenië moet Stijn vaststellen dat het daar nog ‘zuiverder’ lijkt, maar dat een nog grotere schapenkapitalist dan zijn Brabantse concurrent zich de markt toe-eigent.) En tussen eenpitters en landschapbeherende stichtingen die immaterieel cultureel erfgoed belangrijk vinden, maar calculerend voor gebruik van machines of de goedkoopste schapenmagnaat kiezen. Ten koste van een dwarse, soms irritante vrijbuiter, tegengewerkt door de collies van politie, ambtenarij, boeren.


Ton van Zantvoort, Schapenheld, Omroep Brabant, KRO-NCRV 2Doc, maandag 10 juni, NPO 2, 20.25 uur