Holland Festival Pierre Audi en zijn reis naar de gekte

Kunst helpt je de chaos te accepteren

Pierre Audi vreest de gevolgen van de kunstbezuinigingen voor zijn Nederlandse Opera. Het thema van het Holland Festival en van de opera Dionysos die hij onder handen heeft - ‘orde en chaos’ - is onverwacht actueel geworden.

Medium mea culpa 2   georg soulek

‘ORDE EN CHAOS. Het is niet het allesomvattende thema van het Holland Festival 2011, maar het werd in de loop van dit jaar wel steeds belangrijker. Moebarak zei, twee dagen voor hij aftrad, dat hij president van Egypte moest blijven, want zonder hem zou er alleen maar chaos zijn. Hij beschouwt dat begrip chaos louter als negatief. Hij ziet het heel anders dan de demonstranten. Voor hen betekent chaos vrijheid.’

Meer dan vroeger houdt Pierre Audi, artistiek leider van De Nederlandse Opera en artistiek directeur van het Holland Festival, zich bezig met wat er maatschappelijk gebeurt. Dat begon in de zomer van 2006 toen Israël een oorlog voerde in zijn geboorteland Libanon. Hij regisseerde toen net Mozarts Zauberflöte in het prestigieuze Salzburg en voelde dat als een enorme paradox. Hij had het gevoel dat hij zijn wortels niet kon blijven ontkennen en nam deel aan een debat in Salzburg over de situatie in het Midden-Oosten, dat door de dissidente Israëlische dirigent Daniel Barenboim was georganiseerd.
Voorlopig krijgt zijn nieuwe engagement meer gestalte in de programmering van het Holland Festival dan in zijn operaregies. Hij vindt dat niet zo erg: 'Om het festival te kunnen samenstellen reis ik de hele wereld over. Dan kom je van alles tegen, ook de grote politieke kwesties, zoals het Palestijnse probleem. Het gaat bij het festival niet alleen om politiek theater, ook om reflectie, confrontatie, verdieping, poëzie en spiritualiteit. Dat staat allemaal naast elkaar. Toch ben ik er trots op dat we deze keer de Libanese zangeres Fairouz op het festival hebben. Ze wordt de Engel van Libanon genoemd. Ze geeft maar weinig concerten en we hadden al tien jaar geprobeerd haar naar Amsterdam te krijgen. Ze is populair bij alle verschillende groeperingen in de Arabische wereld. Carré is dan ook al helemaal uitverkocht.’

Wie weet heeft het gevolgen. Audi herinnert zich de opening van het festival van 2010: 'Het festival werd toen geopend door de Egyptische zangeres Amal Maher, die een eerbetoon bracht aan de legendarische zangeres Oum Kalthoun. Amal Maher was toen 26 jaar en ook al was het niet zo bedoeld, nu is het alsof ze daar was als vertegenwoordiger van het nieuwe Egypte. Misschien heeft de komst van Fairouz dit jaar ook iets profetisch.’ Bijna dertig jaar was Pierre Audi niet in Libanon geweest. Als jongen van zeventien jaar was hij in 1974 samen met zijn moeder, zuster en broer de burgeroorlog ontvlucht. In Parijs en Oxford kreeg hij zijn opleiding, in Londen begon hij een eigen theater, het Almeida Theater, en een festival voor eigentijdse muziek. Meer dan twintig jaar geleden werd hem onverwacht gevraagd de artistieke leiding van De Nederlandse Opera op zich te nemen, wat hij met groot succes heeft gedaan en nog steeds doet, sinds zeven jaar gecombineerd met het Holland Festival. Toen is hij ook voor de eerste keer zijn vader gaan opzoeken die in Libanon was blijven wonen en als bankier probeert te helpen het land weer op te bouwen.

In 2007 vertelde Audi me dat hij door de zinloze Israëlisch-Libanese oorlog het gevoel had gekregen dat hij zich er niet helemaal buiten kon houden, dat hij misschien iets zou kunnen doen om een dialoog te stimuleren. 'Ik ben zelf erg apolitiek’, zei hij toen, 'net als mijn vader, maar misschien is er een grens aan hoe apolitiek je kunt blijven. Je hoeft geen partij te kiezen. Maar je kunt misschien vanuit een menselijk niveau dichter komen bij wat er in de wereld gebeurt.’ Het Holland Festival van 2007 was dan ook ongekend maatschappelijk geëngageerd en somber, met een grote nadruk op het kwaad dat mensen elkaar aandoen. Het huidige festival is veel gevarieerder en hier en daar uitgesproken feestelijk. Maar dat de ramen wijd open staan is duidelijk: naar Azië, naar Afrika, naar het Midden-Oosten.

Over zijn geboorteland Libanon is Audi nu gematigd optimistisch en tegelijkertijd enigszins bezorgd: 'Hezbollah, de militante moslimgroep, maakt sinds kort deel uit van de nieuwe regering, dat geeft het land een grotere stabiliteit. Maar nu hoor ik dat het mijn vriend Daniel Barenboim, de Israëlische pianist en dirigent, verboden is op het festival van Baalbec in de bergen van Oost-Libanon op te treden. Dat geeft toch weer te denken.’

Heeft Moebarak niet een beetje gelijk gekregen in Egypte nu moslims daar Koptische kerken in brand steken?
'Om vrede en vrijheid te kunnen krijgen moet je door een periode van chaos gaan. Je kunt niet van onderdrukking direct naar vrede en vrijheid komen, je moet eerst door een tunnel van chaos. Het is maar hoe je dat bekijkt. Voor Moebarak is het een zwart gat, voor mij is die chaos geboren uit een behoefte aan vrijheid en is er hopelijk licht aan het einde van de tunnel. Je hebt nu eenmaal een bepaalde mate van chaos nodig. Ik denk ook aan de huidige situatie in Nederland waar door verschillende politieke partijen zo veel wordt gesproken over orde. Dat is niet per se slecht, maar het zou ook dodelijk kunnen zijn. Die roep om orde betekent dat alles moet worden gereguleerd en in hokjes gestopt. Maar kunst moet daar altijd buiten kunnen staan. Je kunt niet zonder een zekere mate van chaos om te kunnen fantaseren, om te kunnen dromen, om een flexibele maatschappij te creëren in politiek, spiritueel, intellectueel en menselijk opzicht. Je hebt beweging nodig, je kunt niet alles strak reguleren, dat zou dodelijk zijn, zeker in de kunst. Kunst helpt je de chaos te accepteren, want kunst is een reflectie van de ziel van de mensen, en van de bewegingen van de ziel, van de boog van de menselijke ontwikkeling.’

In uw opvatting speelt het Holland Festival daar een rol in?
'Het is geweldig als het in beweging kan blijven, zolang dat nog kan. Dat je kunt blijven dromen, dat staat bij ons centraal. Tot nu toe dacht ik dat Nederland het soort land is dat begrijpt waarom er zo'n festival moet kunnen bestaan. Maar als je nu hoort hoe er in Den Haag over wordt gepraat, dan schrik je. Alles moet worden geminimaliseerd, alles wat extra is moet verdwijnen. Het accent ligt op volle zalen. Daar hebben wij bij De Nederlandse Opera en bij het Holland Festival niet over te klagen. Maar er is ook zoiets als het recht om te experimenteren, het recht om te mislukken. Zonder dat is er geen excellente kunst. Er moeten ook dingen kunnen gebeuren die voor jou onbegrijpelijk zijn. Als alles voor iedereen begrijpelijk en duidelijk is, dan is een groot deel van de kleuren die er nu zijn, verdwenen. We hebben alle kleuren van de regenboog nodig.’

Er ligt nu een advies van de Raad voor Cultuur dat drastische bezuinigingen bevat, ook op de opera. Bent u daarvan geschrokken?
'Natuurlijk ben ik daarvan geschrokken! Het zou voor De Nederlandse Opera een enorme verandering betekenen. Het gaat om bijna een derde deel van onze subsidie. Dat kun je niet meer binnen het programma oplossen, dat vereist dat je alles volledig opnieuw gaat doordenken, alles wordt dan op losse schroeven gezet. De Nederlandse Opera zoals we die nu kennen met haar verrassende en uitdagende artistieke beleid, dat uniek is in de wereld en internationaal erg wordt gewaardeerd, zal niet meer te herkennen zijn. Als het om een korting van vijftien procent zou gaan, hadden we dat misschien kunnen opvangen. Maar het advies heeft het over een kaasschaaf van 26 procent en dat komt nog boven de generieke korting van vijf procent voor alle organisaties. Dat is veel te veel geld.
Daar komt nog iets belangrijks bij. De Raad voor Cultuur heeft voorgesteld deze bezuinigingen gefaseerd in te voeren en uit te spreiden over drie jaar, tot 2015. Maar de staatssecretaris heeft al laten weten dat hij dat niet wil en dat het allemaal ineens moet. Als het om opera gaat, dan ben je drie, vier jaar vooruit aan het plannen. Onze plannen zijn al gemaakt, de contracten zijn al gesloten. Als die bezuiniging ons echt per 1 januari 2013 wordt opgelegd, dan gaan we failliet. Dat zou een internationaal schandaal betekenen. Hopelijk zullen er uitzonderingen worden gemaakt voor organisaties die op langere termijn moeten werken.
We weten natuurlijk nog niet wat de staatssecretaris gaat beslissen, maar als deze zware maatregelen werkelijk vanaf 2013 worden uitgevoerd, betekent dat een catastrofe. Voor de opera als geheel, want de Nationale Reisopera en Opera Zuid zijn in het voorstel geschrapt uit de vaste infrastructuur en moeten voortaan projectvoorstellen doen bij de fondsen. Voor een operagezelschap is dat totaal onmogelijk, je hebt een continue korte-, lange- en middentermijnplanning nodig om je kwaliteit te kunnen behouden.
Natuurlijk zijn we al intern in overleg over hoe we bepaalde dingen kunnen aanpassen. We moeten afwachten wat er gebeurt. Maar ik hoop dat de staatssecretaris niet zal kiezen voor: kapot, kapot, kapot. Want het microklimaat voor theater en opera is in Nederland niet diep geworteld, zoals in Duitsland en Engeland, en daarom heel erg kwetsbaar.’

De programmering van dit festival is zonder dat jullie dat willen heel actueel geworden?
'Sinds we gekozen hebben voor het thema “orde en chaos” is er dit jaar al zo veel gebeurd wat daarmee te maken heeft. Daarom houd ik ook van brede thema’s, een boog tussen twee extremen, zodat je er maanden over kunt nadenken wat het thema precies betekent en wat er in de wereld gebeurt. Volle zalen zijn ook belangrijk, maar als je alleen maar amusement moet bieden of populaire opera’s op de automatische piloot moet doen, dan is dat de dood van onze kunstvorm.’

ORDE EN CHAOS - dat thema komt voort uit de opera 'Dionysos’ van de Duitse componist Wolfgang Rihm die u eerst vorig jaar in Salzburg heeft geregisseerd en nu hier in de Westergasfabriek in Amsterdam.
'Wolfgang Rihm is samen met Hans Werner Henze de belangrijkste levende Duitse componist. Hij heeft veel grote opera’s gecomponeerd, maar die zijn in Nederland tot nu toe nooit opgevoerd. Dionysos is een unieke opera, het heeft geen duidelijk verhaal, het is meer een reeks tableaus, een reis naar de gekte zou je het kunnen noemen. De tekst is van Friedrich Nietzsche, het is zijn late gedichtencyclus Dionysos-Dithyramben. Rihm heeft zelf het libretto geschreven en heeft er scènes uit het leven van Nietzsche aan toegevoegd, zoals een wandeling met een vriend, een confrontatie met een principiële dame, de mythische worsteling tussen Dionysos en Apollo en de beroemde scène met het paard. Nietzsche wilde in Turijn een paard te hulp komen dat door zijn eigenaar werd afgetuigd, maar hij klapte toen helemaal in elkaar en dat was het einde van Nietzsche als denker en dichter.

Rihm heeft twintig jaar aan dit project gewerkt. Maar hij heeft, toen hij begon te componeren, alle materiaal dat hij had verzameld van zich af gegooid. Hij begon met een volkomen leeg blad en is de opera aan één stuk van begin tot einde gaan componeren, als een reis door het onderbewuste. Voor ons was het vorig jaar een nachtmerrie, want Rihm wilde niets laten zien voordat de hele opera klaar was. Hij had alleen vijf steekwoorden gegeven: een meer, een berg, een theater, een bordeel en een plein. Samen met de decorontwerper, beeldend kunstenaar Jonathan Meese, heb ik een speciale dramaturgie ontwikkeld. Het decor bestaat uit losse elementen en die hebben we aangesloten op de opera toen we die tweeënhalve maand voor de première kregen. De kostuums zijn door Jorge Jara op het allerlaatste moment ontworpen. En gelukkig ben ik er langzamerhand erg goed in om moderne muziek direct improviserend in het repetitielokaal met de zangers te repeteren. Het moeilijkste was het koor. Eerst was er geen koor voorzien, we hebben vele acrobatische toeren moeten uithalen om het koor toch nog op het toneel te krijgen. Dat was in Salzburg. Nu zijn er weer andere problemen. De decors moeten worden aangepast aan een heel andere ruimte, de gashouder van de Westergasfabriek.’

Maar waar gaat de opera over?
'Beschouw het maar als een nachtmerrie van het personage N. Dat is Nietzsche, of de kunstenaar, of de denker. Als een droom van iemand die alle logica verliest, een surrealistische en muzikale reis op de rand van geestelijke ziekte en gezondheid. Het mooie is dat de allereerste opera die ik ooit regisseerde, in 1980, ook een opera van Rihm was: Jakob Lenz naar het verhaal van Georg Büchner. We kennen elkaar dertig jaar, maar hebben in de tussentijd nooit samen iets gedaan. Het mooie van dit Holland Festival is dat zo'n opera van Rihm staat naast een musical over het leven van de Nigeriaanse zanger Fela Kuti. Dat wordt een fleurig feest in Carré. Het dionysische, de chaos, vind je zowel bij Nietzsche als bij Fela Kuti.’

Beeld: Mea Culpa/Georg Sulek