TONEEL Als gekken

Kwadratuur van het liegen

Ergens in het begin van de even gewiekste (bijdehante) als intrigerende (tot denken stemmende) voorstelling Als gekken van regisseur Laura van Dolron en haar vijf toneelspelers, kwam de gedachte voorbij dat toneel mooi ís, of kán zijn, omdat levende mensen voor je neus de tijd stilzetten, zodat wij in alle rust kunnen genieten van de schoonheid van hun zijn, hun argumenten, de angst en geluksadrenaline die door hun aderen stroomt, hun teksten en de associaties waarmee ze hun spel spelen, namelijk ons permanent op het verkeerde been zetten en daarbij liegen dat het gedrukt staat. Of de toneelspelers op datzelfde moment existentieel samenvallen met de figuren die ze vormgeven zal mij eerlijk gezegd worst wezen, als die vormgeving maar scherp, nauwkeurig, accuraat en genietbaar is, in ieder geval geen etalage vol kitsch of clichés, en vooral ook niet net-echt, want dan ga ik liever naar het café of op ziekenhuisbezoek.
Ik denk niet dat daarmee de essentiële vraag van de ‘stand-up anarchie’ die Als gekken graag wil zijn adequaat is samengevat. Maar ik had die bevestiging over althans míjn noodzaak van toneel even nodig, alvorens ik me op de cakewalk van Van Dolron kon wagen. Haar gedachtecircus gaat namelijk over ons, het publiek, dat besodemieterd wil worden door beroepsbesodemieteraars. Anders gezegd: dat zich wil verlustigen aan nageaapte losers die ons worden voorgeschoteld door lieden die van dat na-apen niet alleen hun beroep hebben gemaakt, maar er ook nog eens zó veel plezier in hebben dat het allerlaatste wat ze op het toneel willen is zichzelf zijn. De kwadratuur van het liegen in deze voorstelling zit in de suggestie dat alles in Als gekken reuze geïmproviseerd toegaat, terwijl alles hier gewoon vastligt.
Een aangename avond is het overigens wel, en ik heb erg van die vijf toneelspelers genoten, die alles uit de kast trekken om dit op zichzelf al kleurrijke college over de voetangels en klemmen van toneelspelen te stofferen met allerhande smakelijke exempelen uit hun kunst & kunde. Het deed denken aan de nog altijd zeer leesbare correspondentie tussen toneelmaker Gerardjan Rijnders en criticus Kester Freriks (in 1992 verschenen onder de titel Tranen op bevel).
Toen Freriks een paar mooie teksten van toneelspelers over toneelspelen had verzameld, reageerde Rijnders nogal nuchter: ‘Prachtige zinnen natuurlijk: acteren is een kreet slaken tegen de dood, of: het leven is een boosaardige woekering, maar over toneelspelen zegt het mij niets, het hadden ook beweringen kunnen zijn van een stewardess gevraagd naar haar broodwinning. Ik heb meer aan een uitspraak van Kitty Courbois: acteren is zoeken. Nog fascinerender vind ik een opmerking van Gijs de Lange na een voorstelling van Lady Windermere’s Fan: ik heb één keer fout geademd, toen haalde ik het einde van de zin niet goed, dus geen lach.’
Wat ik maar zeggen wil, het zal best een gecompliceerd vak zijn en zo, dat toneelspelen en toneel maken, maar zullen we afspreken dat we daar niet al te koket over gaan doen? En over die verkeerde adem van Gijs de Lange en daardoor zowel het einde van de zin áls de grap missen (de techniek van toneelspelen, zullen we maar zeggen), daar zou ik ook nog wel eens een avondje stand-up anarchie van willen meemaken, met deze zelfde ploeg als het even kan. Want laten we wel wezen, het blijft per slot van rekening een vak.
Is ook de kracht van deze gedurfde toneelavond trouwens. Om Brecht te citeren: ‘Niet aan de sterren/ geeft de toneelspeler het mensenras prijs, slechts/ aan zijn gebreken.’

Als gekken is t/m 30 mei op tournee. Vervolgens keert de voorstelling van 3 t/m 8 juni terug op de thuisbasis, tevens producent, Theater Frascati in Amsterdam