De lab-ontsnappingstheorie

Kwam Covid-19 (oeps) uit een laboratorium?

President Biden laat onderzoeken wat de WHO ‘extreem onwaarschijnlijk’ achtte: de mogelijkheid dat het virus dat Covid-19 veroorzaakt, is ontsnapt uit een laboratorium in de Chinese stad Wuhan. ‘Zonder objectief onderzoek, kunnen we het niet weten.’

© Angel Boligan / Cagle Cartoons

In april 1979 stierven in de buurt van een militair onderzoekslaboratorium in de Russische stad Sverdlovsk 64 mensen aan miltvuur. Volgens de officiële verklaring van het Kremlin hadden de slachtoffers bedorven vlees van een besmette koe gegeten die illegaal was verhandeld door slagers. De medische dossiers van de slachtoffers waren onvindbaar. Einde bericht. Wetenschappers buiten de Sovjet-Unie legden zich er niet bij neer. In vaktijdschriften discussieerden zij over de vraag of de bron van deze uitbraak het nabijgelegen militaire laboratorium kon zijn. Als daar antraxbacteriën werden geproduceerd, en dat tot een uitbraak had geleid, zou dat een schending van het Verdrag tegen biologische wapens betekenen.

Na het instorten van de Sovjet-Unie, in 1992, verklaarde de Russische president Boris Jeltsin dat inderdaad sporen van antrax uit het militaire complex waren gelekt. Hij liet westerse wetenschappers toe, die concludeerden dat antraxsporen via de lucht waren verspreid. Een overgelopen Russische onderzoeker meldde dat een filter in het lab niet tijdig vervangen was, een versie die de huidige president Poetin inmiddels weer heeft ontkend.

Microbioloog Roel Coutinho wijst op dit incident in zijn boek Epidemieën en pandemieën (2020), waarin hij laat zien hoe internationale machtspolitiek onafhankelijke wetenschap in de greep kan houden. ‘Het is een prachtig voorbeeld van hoe de politiek wetenschappelijk onderzoek weert’, zegt hij. De parallel met het debat over de oorzaak van de uitbraak van het coronavirus in Wuhan dringt zich onmiskenbaar op. ‘China heeft van het begin af aan mist opgetrokken en allerlei hypotheses over de bron van de uitbraak naar buiten gebracht, zoals de ongeloofwaardige theorie van geïmporteerd bevroren voedsel. De mogelijkheid van een ontsnapping van het coronavirus uit het Wuhan Institute of Virology is altijd weggewimpeld. Het is natuurlijk een heel onaangename conclusie met enorme implicaties. Zonder objectief onderzoek, kunnen we het niet weten.’

Sinds deze maand staat de herkomst van Sars-CoV-2 weer volop in de schijnwerpers. De Amerikaanse president Joe Biden heeft een nieuw, negentig dagen durend onderzoek bevolen naar de herkomst van het virus, en sinds een paar weken berichten Amerikaanse media bijna dagelijks over de mogelijkheid dat het virus tóch uit een laboratorium komt. Het gewicht ervan is veel groter dan indertijd bij het Sverdlovsk-incident; het virus dat Covid-19 veroorzaakt heeft tot nu toe meer dan 171 miljoen mensen besmet en bijna 3,7 miljoen dodelijke slachtoffers geëist, plus immense economische en maatschappelijke schade over de hele wereld. De politieke beladenheid is dan ook veel groter. En de belangen: als Sars-CoV-2 door een fout de wereld in gekomen is, werpt dat direct de vraag naar schadevergoeding op.

Maar de druk om dit serieus te onderzoeken groeit. Een groep vooraanstaande epidemiologen, immunologen en biologen deed vorige maand een oproep in het vakblad Science tot diepgaand onderzoek naar twee mogelijke bronnen van de pandemie: via zoönose, een natuurlijke overdracht van dier op mens, óf via een incident waarbij het virus per ongeluk vrijkwam uit het laboratorium in Wuhan waar onderzoek naar coronavirussen wordt gedaan. Ze dringen aan op ‘transparant en objectief onderzoek onder onafhankelijk toezicht’ dat beide hypotheses ‘serieus neemt totdat er genoeg gegevens bekend zijn’, en waarbij ‘belangenconflicten’ vermeden worden.

Deze woorden refereren allemaal aan de manier waarop de mogelijkheid dat Sars-CoV-2 uit een Chinees laboratorium ontsnapte, de ‘lab-ontsnappingstheorie’, in de afgelopen anderhalf jaar goeddeels uit de wetenschappelijke en openbare discussie verdween. Een belangrijke reden daarvoor is dat die theorie al heel vroeg in de pandemie het stempel van tendentieuze onzin kreeg. Al op 19 februari 2020 schreef een groep virologen en andere wetenschappers een open brief in het vakblad The Lancet. Zij meldden ‘verenigd te staan in een krachtige afwijzing van samenzweringstheorieën die suggereren dat Covid-19 geen natuurlijke oorzaak heeft’. Zulke samenzweringstheorieën ‘creëren niets dan angst en geruchten’, schreven zij. Een maand later schreef een andere groep wetenschappers een brief met dezelfde strekking in Nature Medicine.

Bij nadere lezing was er op beide brieven een en ander aan te merken. De eerste stelde bijvoorbeeld dat de gezondheidsautoriteiten van China ‘ijverig en effectief hebben gewerkt om hun resultaten op transparante wijze met de medische gemeenschap van de wereld te delen’. Dat was klinkklare nonsens: vanaf het prille begin trok China een muur op voor informatie over dit virus en de uitbraak in China. De tweede brief stelde dat ‘onze analyses duidelijk aantonen dat Sars-CoV-2 geen laboratoriumconstruct is of een opzettelijk gemanipuleerd virus’. Maar de zekerheid die deze brief suggereerde, bestond niet, en dat het virus niet ‘opzettelijk gemanipuleerd’ was, sloot een onbedoelde ontsnapping niet uit. Maar bovendien hadden de meeste briefschrijvers een belang bij de uitkomst van deze discussie. De meeste ondertekenaars waren virologen. Hun hele vakgebied zou onder vuur komen als een ongeluk deze ramp had opgeleverd. Een initiatiefnemer van de eerste brief was zelfs persoonlijk betrokken bij het laboratorium in Wuhan: zijn reputatie en carrière stonden duidelijk op het spel.

China zou de resultaten op ‘transparante wijze’ hebben gedeeld? Klinkklare nonsens

Het vroege voorsorteren van virologen viel samen met een vroege politisering van het onderwerp. Terwijl de Chinese regering elke suggestie van een laboratoriumontsnapping fel aanviel als anti-Chinees racisme, begonnen Donald Trump en andere rechts-populisten termen als ‘China-virus’ te gebruiken, en de theorie van de lab-ontsnapping te verkondigen. Voor de geloofwaardigheid daarvan hielp Trumps interventie allerminst, omdat hij duidelijk geen idee had waar hij het over had. In april vorig jaar zei hij voor het eerst dat het virus ‘uit een Chinees lab’ kwam. Een week daarvoor had hij een injectie met bleekmiddel aanbevolen als wondermiddel tegen Covid-19. Maar andere rechts-populistische politici vielen Trump bij. Zijn minister Pompeo zei dat er ‘enorm veel bewijs’ voor een lab-ontsnapping was, wat de Amerikaanse inlichtingendiensten vervolgens ontkenden. De lab-ontsnappingstheorie leek daardoor steeds meer een zaak waarin populistische schreeuwlelijken tegenover redelijke, neutrale mensen stonden. De theorie werd een politiek geloofsartikel, in plaats van een wetenschappelijke zoektocht.

Achteraf lijkt het duidelijk dat media in Europa en de VS zich door deze politisering van het onderwerp van de lab-ontsnapping hebben laten ontmoedigen. Dat werd versterkt door de explosie van samenzweringstheorieën op het internet die in 2020 plaatsvond. Met duizenden of miljoenen mensen in de ban van QAnon en andere absurde theorieën leek virusdesinformatie een van de grootste problemen van het coronajaar. Achteraf bezien waren waarschijnlijk zowel wetenschappers als journalisten bang om dat beest te voeden, of hun reputatie te riskeren door een omstreden theorie uit te zoeken.

Ook in politiek opzicht verdween de lab-ontsnappingstheorie van de radar. Zowel op sociale media als in internationale organisaties vielen Chinese diplomaten de theorie agressief aan. Zij slaagden er vorig jaar in om de Wereldgezondheidsorganisatie (who) een verklaring te laten aannemen over een geplande who-missie naar China. Die ging niet meer ‘onderzoek doen naar de oorsprong van het virus’, maar op missie ‘om de zoönotische oorsprong van het virus te identificeren’. Er was nog flink wat internationale druk nodig voordat die missie door kon gaan – afgelopen februari, een jaar later dan misschien had gemoeten.

De onderzoekers stuitten, niet verrassend, op een Chinese muur: ze stonden onder toezicht van Chinese functionarissen, kregen geen toegang tot ruwe data, en China presenteerde geen bewijs voor het overspringen van het virus van dier naar mens. Evengoed pakte de missie vanuit pr-oogpunt voor China niet slecht uit. Het Nederlandse lid Marion Koopmans beschreef haar ‘kippenvel’ op de markt waar de zoönose had plaatsgevonden en de Deense leider van het who-team noemde na afloop van het bezoek de lab-ontsnappingstheorie ‘hoogst onwaarschijnlijk’. who-directeur Tedros noemde die later ‘extreem onwaarschijnlijk’.

Toch kwam de lab-ontsnappingstheorie opeens weer in de belangstelling te staan. Dat begon met enkele publicaties in de VS. Een daarvan was van de wetenschapsjournalist Nicholas Wade, die een lange blogpost schreef, en van The Wall Street Journal die rapporteerde dat een Amerikaanse inlichtingendienst bewijs had dat drie medewerkers van het Wuhan Institute of Virology, dat werkt met coronavirussen, in november 2019 ziek waren geworden met Covid-19-achtige verschijnselen. Een paar dagen later gaf de Amerikaanse president Joe Biden opdracht om de lab-ontsnappingstheorie opnieuw te onderzoeken.

Toen weer een paar dagen later, begin juni, het maandblad Vanity Fair een lange reconstructie plaatste over het wegdrukken van debat over de theorie was de geest uit de fles: opeens schreven Amerikaanse media er massaal over, en over de redenen waarom die theorie ruim een jaar lang nauwelijks in het openbaar werd besproken. Ook op sociale media mocht dat weer. Facebook had een jaar alle posts over de theorie geblokkeerd, maar stond dat stilletjes weer toe. Grote Amerikaanse media doen nu zelfs aan soul-searching over de vraag waaromzij de lab-ontsnapping lang niet serieus namen. Ook wetenschappers worden daarover bevraagd. Zoals Anthony Fauci, die al sinds Reagan de hoogste medische adviseur is van de Amerikaanse regering.

Voor de goede orde: niks van dit alles impliceert dat de lab-ontsnappingstheorie klopt. Er is simpelweg geen bewijs voor, en ze is niet opeens waarschijnlijker dan een jaar geleden. Maar het gesprek erover is weer open. Dat geldt ook voor het debat over de tak van virologie die in de natuur speurt naar gevaarlijke virussen, en deze in een laboratorium zodanig verandert dat zij beter overdraagbaar kunnen worden van mens op mens (iets wat in Wuhan gebeurde). ‘Op deze zogeheten gain of function-studies is enkele jaren geleden veel kritiek geweest, vanwege het risico op ontsnapping van dit soort gemodificeerde virussen’, zegt microbioloog Roel Coutinho. ‘Het punt is dat iedere microbioloog weet dat het altijd mogelijk is dat er iets mis kan gaan in een laboratorium, hoe groot de veiligheidsmaatregelen ook zijn. Als er een nieuwe infectieziekte opduikt, is het van groot belang om de herkomst te onderzoeken. Daar kunnen we van leren hoe uitbraken ontstaan en hoe zij voorkomen kunnen worden.’

Coutinho vindt het een goede zaak dat weer een open debat wordt gevoerd over de herkomst van het Sars-CoV-2-virus. Zeker nu de who binnenkort weer bijeenkomt – waarbij de uitspraken van de who-directeur over de onmogelijkheid van een lab-ontsnapping weer tegen het licht gehouden zullen worden. ‘De conclusie“extreem onwaarschijnlijk” heeft me hooglijk verbaasd’, zegt Coutinho. ‘Want het is inderdaad niet waarschijnlijk, maar het is ook niet onmogelijk. Daar moet je open en zorgvuldig onderzoek naar doen. Dat kon de who-missie niet, daarvoor moet je toegang hebben tot alle lab-verslagen en die zijn neem ik aan in het Chinees.’

De vraag is of de who zich wel had moeten lenen voor een missie waar China zo duidelijk propagandadoelen mee had. ‘China zegt: de eerste patiënten waren handelaren van de markt, de besmetting ging van een vleermuis naar een dier en vandaaruit naar de mens. Dat is op zich de meest waarschijnlijke optie, want zo is het ook gegaan bij Sars en Mers – Sars via civetkatten en Mers via dromedarissen. De genetische sequentie van het Sars-CoV-2-virus lijkt veel op coronavirussen die bij vleermuizen zijn aangetroffen. Maar helemaal hetzelfde zijn ze niet.’