Wie Forum voor Democratie volgt, ziet dat de partij zich fascistoïde gedraagt. Dat werd afgelopen week nogmaals duidelijk toen Kamerlid Van Houwelingen van FvD zijn collega Sjoerdsma van d66 dreigde met: ‘Uw tijd komt nog wel, want er komen tribunalen!’ Een paar dagen eerder had Baudet, de leider van FvD, de coronamaatregelen vergeleken met de holocaust. Aan het einde van de week, op tournee met de ‘Complotkaravaan’, was FvD nog duidelijker over het doel van de partij: ‘We hebben geschiedenis geschreven, het ondermijnen van de democratie. We waren erbij hè.’ Politieke kopstukken praten deze week over verruwing en omgangsvormen in de Tweede Kamer. Maar dat is onvoldoende. De democratie moet worden verdedigd en versterkt om het geschonden vertrouwen van mensen terug te winnen.

In zijn boek The Far Right Today beschrijft politicoloog Cas Mudde de opkomst en normalisering van radicaal-rechtse bewegingen en leiders wereldwijd. Deze politieke ideologie is een factor van betekenis en heeft sinds de eeuwwisseling steeds meer invloed gekregen door radicalisering van de gevestigde partijen. Zij hebben het discours van radicaal-rechtse partijen overgenomen en hanteren een nativistisch, autoritair en populistisch discours. De lauwe reacties afgelopen week van gevestigde politieke partijen op FvD getuigen daarvan.

Alleen praten over verruwing en omgangsvormen is niet genoeg. Partijen moeten de democratie verdedigen en versterken. Een cordon sanitaire tegen FvD kan daarbij helpen. Het betekent dat geen enkele partij zich verbindt met deze beweging. Een beweging die steeds een stap verder gaat, volksvertegenwoordigers bedreigt, alleen maar wil choqueren en chaos creëren. Een partij die streeft naar een ‘boreale wereld’, in appgroepen losgaat met antisemitische en fascistische grappen en het heeft gemunt op linkse wetenschappers en universiteiten.

Het cordon sanitaire kan volgens Mudde effectief zijn om de politieke impact van radicaal-rechtse partijen te beperken. Mits alle partijen zich eraan committeren, het gesteund wordt door de media en goed getimed is. De vraag die de Kamervoorzitter aan de orde zou kunnen stellen is: wie doet mee met het cordon sanitaire rondom FvD? Alleen een cordon sanitaire is echter onvoldoende om de impact te beperken. Het ongenoegen onder grote groepen mensen – ook onder de aanhang van radicaal-rechtse partijen – mag niet genegeerd worden. Het vraagt om heldere oplossingen. Gevestigde partijen moeten zich afvragen waarom zoveel mensen hun hoop vestigen op radicaal-rechts. Waar het wantrouwen tegen gevestigde partijen vandaan komt.

Een actueel voorbeeld is het debat over het 2G-beleid in de Tweede Kamer. Dat voedt het wantrouwen jegens de overheid. Het raakt niet de kern van het probleem – het ontbreken van een langetermijnvisie en structurele tekorten in de zorg – maar wel de grondrechten van mensen. Het recht van de minderheid op zelfbeschikking vanuit welk motief dan ook lijkt niet op begrip te kunnen rekenen van de meerderheid. Afgelopen week bleek uit een meting naar de impact van Covid-19 dat Nederland op dit moment kenmerken vertoont van een laag-vertrouwensamenleving.

Met verschillen omgaan wordt steeds moeilijker, ook binnen politieke partijen

Met verschillen omgaan – de dialoog aangaan – wordt steeds moeilijker, ook binnen politieke partijen. Terwijl ze de basis vormen van het democratisch stelsel. Op rechts wist het cda de volkse christen-democraat Omtzigt niet binnenboord te houden. Op links verbant de SP de eigen jongerenorganisatie ROOD. Leden die zich soms al decennia inzetten voor de partij zijn geroyeerd. Politieke partijen rekruteren volksvertegenwoordigers uit een steeds kleinere vijver met mensen die vooral trouw zijn aan de partijtop. Dat gaat ten koste van de legitimiteit en knaagt aan het vertrouwen.

Terwijl miljonairs, multinationals en regeringen de aarde uitputten en met bommen in verre landen democratie claimen te brengen, groeit de onzekerheid voor mensen die niet bulken van het geld. Een goede school en een goede leraar, een bibliotheek, een betaalbaar huis en voldoende inkomen aan het einde van de maand: het is voor te veel mensen in Nederland (en daarbuiten) geen zekerheid meer. Volgens Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, worden kwetsbare burgers structureel achtergesteld.

De Raad van Europa, die naar aanleiding van het toeslagenschandaal op verzoek van de Tweede Kamer de werking van de Nederlandse rechtsstaat onderzocht, constateert dat politiek en bestuur in Nederland dringend veranderingen moeten doorvoeren. Het parlement is te zwak, Tweede-Kamerleden worden onvoldoende ondersteund, de informatievoorziening is gebrekkig, de rol van rechters te beperkt en de overheid staat onvoldoende open voor kritiek.

Het gaat zelfs zo ver dat de Raad van State, de hoogste bestuursrechter in Nederland, diep door het stof moest omdat ze burgers niet beschermde tegen etnisch profileren door de Belastingdienst. Ondertussen zitten slachtoffers van het toeslagenschandaal nog altijd met schulden, uit huis geplaatste kinderen en gebroken zielen verbijsterd te kijken naar het bestuurlijke onvermogen om fouten te herstellen. Niet gek dat het verantwoordelijken niet lukt hun vertrouwen terug te winnen.

Een sterke democratie is een democratie die werkt voor velen. Dat vereist leiderschap, ideologische scherpte, praktisch handelen van onderop en denormalisatie van fascistoïde politiek.


Sadet Karabulut was Tweede-Kamerlid voor de SP