De homo sovjeticus - de post-sovjetbeer heeft stompe tanden

Laat het verleden op tijd ineenstorten

Onverwacht toont Rusland het Westen de laatste tijd een grimmig gezicht. Sinds de Oekraïne-crisis lijkt het land in de ban van oud sentiment en zelfs heimwee naar de tijd van Stalin. In drie artikelen poogt De Groene Amsterdammer antwoord te krijgen op de vraag: wie is de ware Rus anno 2014? Volgens de Russische schrijver Vladimir Sorokin mag de Sovjet-Unie dan geografisch en economisch zijn ingestort, ideologisch overleeft ze in de harten van miljoenen mensen.

Medium gouden ster medaille 4832 v

In de loop van drie dagen in augustus 1991, tijdens de mislukte staatsgreep tegen Michail Gorbatsjov, wankelde het in ontbinding verkerende sovjetimperium en begon het ineen te storten. Ik stond met een paar vrienden op het Loebjanskaja Plein, voor het hoofdkwartier van de gevreesde, machtige kgb. Een grote groep mensen maakte zich op om het symbool van die sinistere organisatie – het standbeeld van de oprichter, Dzerzjinski, ‘IJzeren Felix’, zoals zijn bolsjewistische wapenbroeders hem noemden – omver te trekken. Een paar waaghalzen hadden het monument beklommen en hingen touwen om zijn nek, en een paar anderen trokken daar hard aan, onder steeds luidere bijval van de verzamelde menigte.

Plotseling verscheen er uit het niets een medewerker van Boris Jeltsin met een megafoon. Hij droeg iedereen op ruimte te maken, omdat – zo zei hij – als het bronzen beeld viel, ‘zijn hoofd door het trottoir zou kunnen slaan en belangrijke ondergrondse communicatieverbindingen zou kunnen beschadigen’. De man vertelde dat er al een kraan onderweg was om Dzerzjinski van zijn voetstuk te verwijderen zonder schadelijke neveneffecten. De revolutionaire menigte moest wel twee uur op deze kraan wachten en hield de stemming erin door ‘Weg met de kgb!’ te roepen.

De twijfels over het succes van de aanstaande antisovjetrevolutie kwamen tijdens deze twee uur voor het eerst bij mij op. Ik probeerde me de Parijse menigte op 16 mei 1871 voor te stellen, beleefd wachtend op een architect en arbeiders om de zuil van de Vendôme neer te halen. En ik moest lachen.

De kraan kwam eindelijk en Dzerzjinksi werd omlaag getakeld, op een vrachtwagen gelegd en weggereden. De mensen renden ernaast en spuugden op hem. Sindsdien is hij te bewonderen in het park van ontmantelde sovjetmonumenten vlak bij de Nieuwe Tretjakov Galerie. Niet lang geleden diende een Doema-lid een resolutie in om het monument weer op zijn vroegere plek neer te zetten. Gezien de gebeurtenissen die nu in ons land plaatsvinden, is het zeer waarschijnlijk dat dit symbool van de bolsjewististische terreur naar het Loebjanskaja Plein zal terugkeren.

De snelle ontmanteling van de resterende sovjetmonumenten die onlangs in Oekraïne heeft plaatsgevonden riep bij mij de Dzerzjinksi-episode in herinnering. Tientallen Lenin-standbeelden zijn in de Oekraïense steden omvergehaald; niemand van de oppositie heeft de mensen gevraagd ze ‘op een beschaafde manier’ te behandelen, omdat in dit geval een ‘beleefde’ ontmanteling slechts één ding kon betekenen – het behoud van een machtig symbool van de sovjetmacht. ‘Dzjoegasjvili [Stalin] is hier, bewaard in een pot’, schreef de dichter Joseph Brodsky in 1968. Deze pot is het geheugen van de mensen, hun collectieve onderbewustzijn.

In 2014 werden er Lenins omlaaggehaald in Oekraïne en mochten ze omvergetrokken worden. Niemand probeerde ze te beschermen. Deze ‘Lenin-val’ vond plaats tijdens de meedogenloze confrontatie op het Maidan Plein (Onafhankelijkheidsplein) in Kiev, toen de macht van Viktor Janoekovitsj eveneens ineenstortte, ten bewijze dat in Oekraïne eindelijk een echte antisovjetrevolutie had plaatsgevonden. In Rusland is dat nog niet gebeurd. Lenin, Stalin en hun bloedige handlangers rusten nog steeds op het Rode Plein, en honderden standbeelden staan nog steeds overeind, niet alleen op de pleinen van Rusland, ook in de geesten van de mensen.

De woedende reactie van onze politici en ‘bureaucraten’ op de massale vernietiging van sovjetidolen in Oekraïne is onthullend. Je zou kunnen denken: wat moet je nou met die symbolen uit het verleden? Maar Russische bureaucraten begrijpen dat hun geliefde homo sovjeticus samen met Lenin op de schroothoop gaat. ‘Ze vernietigen monumenten van Lenin omdat hij de verpersoonlijking van Rusland is!’ riep een politicus uit. Ja, inderdaad: Rusland en de ussr, het meedogenloze imperium, gebouwd door Stalin, dat hele volkeren tot slavernij heeft veroordeeld, een verwoestende hongersnood in Oekraïne heeft ontketend en op enorme schaal zuiveringen heeft doorgevoerd en mensen heeft onderdrukt. De recente Oekraïense revolutie was inderdaad gericht tegen de erfgenamen van dat imperium – Poetin en Janoekovitsj. Het is veelzeggend dat pro-Russische betogingen op de Krim en in de oostelijke delen van Oekraïne zonder uitzondering plaatsvonden bij standbeelden van Lenin.

Helaas heeft wat in Oekaïne is voorgevallen zich in 1991 niet voorgedaan in Rusland. Jeltsins revolutie bleek uiteindelijk een ‘fluwelen’ revolutie: het sovjetverleden werd niet begraven en er was geen sprake van een veroordeling van de gepleegde misdaden, zoals na de Tweede Wereldoorlog in Duitsland is gebeurd. Al die partijfunctionarissen die plotseling ‘democraten’ werden schoven het sovjetlijk eenvoudigweg in een hoek en bedekten het met zaagsel. ‘Het zal vanzelf wel wegrotten!’ zeiden ze.

Maar jammer genoeg was dat niet het geval. Uit recente opiniepeilingen blijkt dat bijna de helft van de ondervraagden meent dat Stalin een ‘goede leider’ is geweest. In de nieuwe interpretatie van de geschiedenis wordt Stalin afgeschilderd als een ‘effectieve manager’ en worden de zuiveringen gekenschetst als een wisseling van de wacht die noodzakelijk was voor de modernisering van de ussr. De Sovjet-Unie mag dan geografisch en economisch ineen zijn gestort, ideologisch overleeft ze in de harten van miljoenen vertegenwoordigers van de homo sovjeticus. De sovjetmentaliteit is taai gebleken: ze heeft zich aangepast aan het wilde kapitalisme van de jaren negentig en begon te muteren in de post-sovjetstaat. Die taaiheid heeft een piramidaal machtssysteem in stand gehouden dat teruggaat op de tijd van Iwan de Verschrikkelijke en door Stalin is versterkt.

Jeltsin, die vermoeid was na zijn klim naar de top van de piramide, heeft die structuur volkomen intact gelaten, maar wel een erfgenaam ten tonele gevoerd: Vladimir Poetin, die onmiddellijk de bevolking liet weten dat hij de ondergang van de ussr als een geopolitieke ramp beschouwde. Hij citeerde eveneens de conservatieve tsaar Alexander III, die geloofde dat Rusland slechts twee bondgenoten had: het leger en de marine. De machine van de Russische staat begon zich in achterwaartse richting te bewegen, terug naar het verleden, en kreeg met het jaar meer sovjettrekjes.

In mijn optiek heeft de vijftienjarige reis terug naar de ussr onder het leiderschap van een voormalige luitenant-kolonel van de kgb de wereld de perfide aard en archaïsche basis laten zien van de ‘verticale machtsstructuur’ van de Russische staat, meer dan welke ‘grote en verschrikkelijke’ Poetin ook. Met een monarchale structuur als deze wordt een land automatisch gijzelaar van de psychosomatische grillen van zijn leider. Al zijn angsten, passies, zwakheden en complexen worden staatsbeleid. Als hij paranoïde is, moet het hele land bang zijn voor vijanden en spionnen; als hij lijdt aan slapeloosheid moeten alle ministeries de hele nacht doorwerken; als hij geheelonthouder is, moet iedereen stoppen met drinken; als hij een alcoholist is, moet iedereen zich bezuipen; als hij Amerika haat, waar zijn geliefde kgb tijdens de Koude Oorlog tegen vocht, moet de hele bevolking Amerika haten. Een land als dit kan geen voorspelbare, stabiele toekomst hebben; een geleidelijke ontwikkeling is buitengewoon moeilijk.

Ruslands gedrag wordt van oudsher gekenmerkt door onvoorspelbaarheid, maar sinds de gebeurtenissen in Oekraïne heeft dit fenomeen een ongekend niveau bereikt: niemand weet wat er over een maand, over een week of overmorgen zal gebeuren. Ik denk dat zelfs Poetin het niet weet; hij is nu de gijzelaar van zijn eigen strategie om tegenover het Westen de ‘slechterik’ te spelen. Het wiel der onvoorspelbaarheid is in gang gezet; de regels van het spel zijn vastgelegd. De troefkaart van het eerste decennium onder Poetin was stabiliteit. Die gebruikte hij om de oppositie te vernietigen en die ondergronds te dwingen. Nu speelt hij de grillige, onvoorspelbare Schoppenkoningin. Met deze kaart kan hij iedere aas aftroeven.

De zinsnede ‘Rusland in de schaduwen’, de titel van een boek van H.G. Wells over het bolsjewistische Rusland, heeft veel Russische burgers de laatste tijd beziggehouden. Je hoort nu voortdurend dingen als ‘De grond trilde onder ons!’ De enorme ijsberg Rusland, bevroren onder het regime van Poetin, is na de gebeurtenissen op de Krim afgebroken van het Europese vasteland en in onbekende richting weggedreven. Niemand weet nu wat er met het land zal gebeuren, en in welke zeeën of moerassen het terecht zal komen.

Op zulke momenten is het beter op je intuïtie te vertrouwen dan op je gezond verstand. Mijn meest scherpzinnige landgenoten hebben het gevoel dat toen Rusland de Krim van Oekraïne afpikte het een grotere hap heeft genomen dan het kan verteren. De tanden van de staat zijn niet meer wat ze zijn geweest, en de maag van het land is dat evenmin.

Medium 50593581
Poetin is nu de gijzelaar van zijn eigen strategie om tegenover het Westen de ‘slechterik’ te spelen

Als je de post-sovjetbeer vergelijkt met die uit de sovjettijd is het enige wat ze gemeen hebben hun imperiale gebrul. Maar de post-sovjetbeer is vergeven van de corrupte parasieten die hem in de jaren negentig ïnfecteerden en zich het afgelopen decennium exponentieel vermenigvuldigden. Ze vreten de beer van binnenuit op. Sommigen zouden het gewoel onder de huid van de beer per vergissing kunnen aanzien voor de werking van sterke spieren. Maar dit is een illusie. Er zijn geen spieren, de tanden van de beer zijn stomp geworden en zijn hersenen versuft geraakt door het willekeurig afvuren van tegengestelde neurologische impulsen: ‘Word rijk!’ ‘Moderniseer!’ ‘Steel!’ ‘Bid!’ ‘Bouw het grote Russische moederland op!’ ‘Wek de ussr weer tot leven!’ ‘Pas op voor het Westen!’ ‘Beleg in westers vastgoed!’ ‘Beleg je spaargeld in dollars en euro’s!’ ‘Wees patriottisch!’ ‘Zoek en vernietig je binnenlandse vijanden!’

Wat die binnenlandse vijanden aangaat: in zijn toespraak over de toetreding van de Krim tot Rusland heeft Poetin een ‘vijfde kolonne’ van ‘nationale verraders’ genoemd die Rusland ervan zouden willen weerhouden triomfantelijk vooruit te snellen. Zoals velen al opmerkten komt de uitdrukking ‘nationale verrader’ uit Mein Kampf. Die woorden, uitgesproken door het staatshoofd, hebben veel Russische burgers gealarmeerd. De intelligentsia kwam in een shocktoestand terecht. Beter gezegd: de Russische intelligentsia is nu bijzonder op zijn qui-vive. Terwijl de mensen tijdens regeringsbetogingen roepen: ‘De Krim is van ons!’ blijft onze intelligentsia de gebruikelijke defaitistische gesprekken voeren:

‘Er zullen zuiveringen komen, zoals in 1937…’

‘Hij zal niet stoppen bij Oekraïne…’

‘Het lijkt erop dat het tijd is het land te verlaten…’

‘Je kunt gewoon geen tv meer kijken – alles wat je ziet is propaganda…’

‘Het Westen zal ons de rug toekeren…’

‘Rusland zal een paria worden…’

‘Ik word hier heel depressief van…’

‘Samizdat en de ondergrondse zullen weer terugkeren…’

Ik geef toe dat ik misselijker word van gesprekken zoals deze dan van de annexatie van de Krim. Ik zou tegen mijn mede-intelligentsia-leden willen zeggen: ‘Vrienden, kameraad Poetin is de afgelopen vijftien jaar louter geworden wat hij nu is dankzij onze eigen zwakte.’

Oekraïne heeft Rusland een lesje in vrijheidsliefde gegeven door te weigeren een laaghartig en roofzuchtig regime te tolereren. Oekraïne heeft de kracht gevonden zich los te maken van de post-sovjetijsberg en zich in de richting van Europa te bewegen. Maidan heeft de wereld laten zien wat een volk kan bereiken als het echt iets wil. Maar toen ik de verslagen uit Kiev zag, kon ik me niet voorstellen dat in het hedendaagse Moskou iets soortgelijks zou gebeuren. Het is moeilijk je voor te stellen dat Moskovieten dag en nacht op het Rode Plein vechten met de speciale troepen van de omon en zich met houten schilden teweerstellen tegen de kogels van sluipschutters. Om dat te bewerkstelligen, moet er niet alleen iets veranderen in de omstandigheden, maar ook in de hoofden van de mensen. Zal dat ook gebeuren?

We hadden in augustus 1991 op het Loebjanskaja Plein niet op die kraan moeten wachten. We hadden het ijzeren beeld omver moeten trekken, ook al had zijn hoofd het trottoir doorkliefd en ‘belangrijke ondergrondse verbindingen’ beschadigd. We zouden nu in een ander land hebben geleefd.

Zo blijkt maar weer hoe belangrijk het is om het verleden op het juiste moment te laten instorten…


Vladimir Sorokin (1995) is een Russische romanen toneelschrijver en conceptueel kunstenaar. Zijn boeken zijn in vele talen vertaald. In de sovjettijd was zijn werk verboden en verscheen het ondergronds. Hij is een groot criticaster van Vladimir Poetin en ondanks de diverse literaire Russische prijzen die hij ontving, is hij ook beschuldigd van ‘degeneratie’ en pornografie. In 2003 verscheen zijn roman IJs in het Nederlands bij uitgeverij Ambo. Sorokin woont in Moskou


Vertaling: Menno Grootveld

Beeld: een Rus op het standbeeld van Felix Dzerzjinski tijdens de mislukte staatsgreep tegen Gorbatsjov in augustus 1991 (Igor Gavrilov/Getty)