HET DORP, DE MEGASTALLEN EN HET VERZET

‘Laat ze allemaal opsodemieteren’

De komst van twee megastallen met 1,3 miljoen kippen en 35.000 varkens is de druppel voor het Noord-Limburgse Grubbenvorst. Het dorp voelt zich omsingeld. ‘Met landbouw heeft dit niks meer te maken.’

Een provisorische toren van houten kratten langs de A73 geeft aan hoe hoog het Nieuw Gemengd Bedrijf (ngb) hier straks wordt. ‘14 m. Dus ngb nee’, luidt de tekst op het bijbehorende spandoek. ‘Maar bij twaalf meter zijn we opgehouden. Het werd te wankel’, vertelt Wiel Bergs opgewekt. De 66-jarige Grubbenvorstenaar lacht veel, maar kookt van binnen. Hij wijst naar de smalle Witveldweg aan de overkant van de akker, de straat waar de gepensioneerde teler van prei, waspeen en andere groenten bijna zijn hele leven woont. ‘Daarover moet straks het voer voor 1,3 miljoen kippen en 35.000 varkens worden aangeleverd.’ Maar de verwachte verkeersdrukte is niet zijn voornaamste bezwaar. Het gevreesde fijnstof evenmin, ook al waarschuwt een ander protestdoek langs de snelweg, waarop schommelende kinderen een gasmasker dragen, voor de gezondheidsrisico’s van de ‘kippenflat’. ‘Waar plaats is, in Oost-Duitsland en zo, daar moeten ze zoiets doen’, zegt Bergs. ‘Hier is het vol. Dit is platteland, daar moeten ze niet zo’n tempel neerzetten.’ Hij overziet nog eens het veld waar straks de hoogste van de twee megastallen zal verrijzen. Mismoedig schudt hij het hoofd: ‘En zo worden we ôs ganse laeve besodemieterd.’

Dat gaat deze keer niet zonder slag of stoot. Ook in het van oudsher behoudende Noord-Limburg ligt de gevestigde politiek onder vuur. Met één stem verschil ging de gemeenteraad eerder dit jaar akkoord met de komst van het zogenaamde landbouwontwikkelingsgebied (log) aan de Witveldweg. De raadsvergadering werd, hoogst ongebruikelijk, voorafgegaan door een demonstratie. Uiteindelijk stemde het cda, dat zijn traditionele absolute meerderheid bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen kwijtraakte maar nog steeds het leeuwendeel van de zetels heeft, samen met de vvd voor. De pvda en de snel oprukkende sp, inmiddels de tweede partij, waren tegen. De dorpsraad van Grubbenvorst noemde het vervolgens ‘onaanvaardbaar en onverteerbaar’ dat de overkoepelende gemeente Horst aan de Maas bij het besluit over de megastallen niet geluisterd heeft naar wat hij ‘de stem van het volk’ noemt.

Volgens de verantwoordelijke wethouder Leon Litjens (cda) ligt het anders. Het college neemt pas eind deze maand een definitieve beslissing over de komst van het ngb, zegt hij. Dan wordt het onderzoek gepresenteerd naar het duurzame en innovatieve gehalte van de voorliggende plannen. De tegenstanders geloven daar niet in. Zij zijn al bezig met de volgende stappen. De Vereniging Behoud de Parel (vbp) – Grubbenvorst heet ‘de parel aan de Maas’ te zijn – wil de komst van de stallen nu met een burgerinitiatief op de provinciale agenda zetten. Op de aspergemarkt van het minder dan vijfduizend inwoners tellende dorp werden bijna alle vijftienhonderd benodigde handtekeningen onlangs opgehaald.

De tegenstanders wijzen op de teloorgang van het platteland, van rust en ruimte, en bovenal op de gezondheidsrisico’s – dierenrechten spelen nauwelijks een rol in het debat. Niet alleen het fijnstof kan een probleem zijn. De megastallen kunnen ook het ontstaan van voor mensen gevaarlijke varianten van vogelgriep of salmonella in de hand werken. Om die reden overhandigde de Grubbenvorster huisarts Monique Baggen het college van b. en w. namens tientallen collega’s een petitie tegen het ngb. Zij worden in hun vrees bevestigd door een advies van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en andere instanties. Megastallen zijn niet per se minder milieu- en diervriendelijk dan de bestaande bio-industrie, is de boodschap. Maar om gezondheidsredenen wordt wel aanbevolen de varkens en kippen niet op hetzelfde bedrijf te houden. De ondernemingen moeten minstens één tot twee kilometer van elkaar af staan.

Daar blijkt in Grubbenvorst geen sprake van. Wiel Bergs biedt het onverwachte bezoek een rondleiding in zijn blauwe four wheel drive volkswagenbusje aan. Hij stopt eerst aan de ene kant van de Witveldweg, waar de kippenstal komt. In de verte buigen enkele Oost-Europese arbeiders zich over de aspergebedden. Niet ver daar vandaan, aan de overkant van de weg, trapt Bergs opnieuw op de rem. Een reeks stallen huisvest op deze plek volgens de ruwe schatting van Bergs nu al zo’n vijfduizend varkens. Dat worden er als de plannen doorgaan zeven maal zo veel. En dan komen er ook nog een mestvergistingsinstallatie en een slachterij.

‘Dat is de kapstok waaraan het hele bedrijf hangt. Zo komen ze aan dat aantal van 1,3 miljoen kippen’, vertelt voorzitter André Vollenberg van de vbp, zelf biologisch boer en buurman van Bergs. ‘Ze moeten continu vierduizend kippen per uur kunnen slachten.’

Het zijn de enorme getallen, uniek in Nederland, die van het ngb de spreekwoordelijke druppel hebben gemaakt. De ontwikkeling waartegen nu geprotesteerd wordt, is al veel langer gaande, erkent voormalig sp-raadslid Paul Geurts, ook actief in de vbp: ‘Maar als je door deze regio rijdt, wat toch echt een plattelandsstreek was, dan zie je dat het van Venlo naar Sevenum één groot industrieterrein is geworden. Binnen een tijdsperiode van tien, twintig jaar is het helemaal veranderd. De kloof tussen wat de bevolking wil en waar de ambitieuze bestuurders van het cda op mikken, is enorm geworden.’

Op zijn werkkamer somt Geurts de plannen op, samen met zijn medestanders Vollenberg en gepensioneerd boerin Ricky Schut. De veiling rukt op tot aan de rand van het dorp. De Floriade komt ten zuidwesten van Grubbenvorst, net als het nieuwe industrieterrein Trade Port Noord en het glastuinbouwgebied Californië. En dan is er het log aan de Witveldweg. De door tegenstanders waargenomen ‘omsingeling van Grubbenvorst’ wordt gecompleteerd door de verwachte komst van een regionale zandverwerkingsinstallatie in de Maas. Geurts: ‘Mensen zien niet meer in wat hun belang is bij deze ontwikkelingen. Ja, werkgelegenheid. Maar voor wie? De bevolking krimpt en in de agrarische sector werken vooral Polen.’

Over de manier waarop de plannen worden aangeprezen is Geurts al helemaal niet te spreken. In de beeldvorming verdwijnt het platteland niet, maar wordt het één groot park. ‘Je moet voor de aardigheid eens kijken hoe ze hier alles noemen. Er wordt gesproken over agroparken. Het hele gebied wordt Greenport genoemd. We krijgen een nieuwe, verbindende autoweg, Greenport Lane. Nieuw Gemengd Bedrijf is er ook zo eentje. Allemaal positieve termen. Maar uiteindelijk worden mensen alleen maar wantrouwiger van dat soort namen.’ Voormalig boerin Schut valt hem bij: ‘Weet je nog, die eerste voorlichtingsavond in Grubbenvorst? Ik viel bijna van mijn stoel af. Er was een landschapsarchitect uit Amsterdam. Die kwam daar even uitleggen hoe mooi het allemaal werd: met parken, bomen en bankjes, daar kon je lekker picknicken. Die jonge boeren achter in de zaal zaten haar gewoon uit te lachen.’

Inderdaad blijkt ook het aan de overkant van de snelweg gelegen tuinbouwgebied, de volgende halte op de toer van Bergs, tot ‘glaspark’ te zijn gedoopt. Californië heet het hier – een heel wat wervender naam dan het verderop gelegen tuinbouwgebied ‘Siberië’. Bruine akkers en groene weilanden worden nu nog onderbroken door wat kassen en varkensstallen, te herkennen aan de gifgele silo’s. Dit saaie, maar uitgestrekte landschap zal plaatsmaken voor driehonderd voetbalvelden aan kassen, afgewisseld door in totaal 11,5 kilometer sloot en negentien hectare aan meertjes en andere vormen van waterberging.

De schaalvergroting moet tuinders in staat stellen te innoveren, milieuvriendelijker te produceren en ook in de toekomst winst te maken, al heeft Bergs in dat laatste weinig vertrouwen. Hij wijst naar een kas die volgens het informatiebord naast de weg straks goed zal zijn voor zeventien voetbalvelden met voornamelijk komkommers. ‘Die kosten op het moment twee cent per stuk. Daar valt geen geld mee te verdienen.’ Lachend: ‘Als je de groenten met de kruiwagen naar de veiling brengt, en het geld mee terug neemt in de vrachtwagen, dan ben je goed bezig.’ Volgens hem leasen de nieuwe tuinders de kassen bovendien van de Rabobank (Bergs, knipogend: ‘Raven en Boeven’) – die de bouw financiert. Een doodlopende weg, vindt Bergs: ‘Je moet het grei kweken waar het goed weer is en vuul volluk.’ Heel even wint de verontwaardiging het weer van de relativerende humor. ‘Laat ze allemaal opsodemieteren.’

Het kassengebied is een voorbeeld van waar het met de intensieve veeteelt heen moet. Het omstreden log met de geplande megastallen is onderdeel van de reconstructie van het platteland, in gang gezet na de uitbraak van de varkenspest in 1997. Daarbij werden in ruim een jaar tijd tien miljoen varkens afgemaakt. De financiële schade bedroeg 1,4 miljard euro. Om zulke rampen in de toekomst te voorkomen, ging de varkenssector op de schop. Ze moest fors inkrimpen en de overheid kocht duizenden bedrijven op. Door het instellen van landbouwontwikkelingsgebieden konden de overgebleven bedrijven verhuizen uit kwetsbare natuur-, woon- en recreatiegebieden en elders uitbreiden.

Vriend en vijand spreken over een verstandige maatregel. Maar toen kwamen de megastallen, met minstens 250 melkkoeien, 7500 vleesvarkens of 120.000 leghennen. Volgens cijfers van het aan de Wageningse Landbouwuniversiteit verbonden bureau Alterra is het aantal megastallen tussen 2000 en 2005 gestegen van 104 naar 184. Tientallen nieuwe staan op de rol, vooral in Limburg, Brabant en Overijssel. De schaalvergroting hangt samen met de toenemende concurrentie in de agrarische sector, die het gevolg is van de uitbreiding van de Europese Unie en de liberalisering van de wereldhandel, aldus Alterra in een rapport. Als gevolg hiervan zal ‘kleinschalige en ambachtelijke’ landbouw plaatsmaken voor een ‘grootschalige en industriële’ variant.

Dat leidt tot grote onrust op het platteland, en niet alleen in Grubbenvorst. Samen met de stallen schieten de protestgroepen als paddestoelen uit de grond. Wat begon als de reconstructie eindigt in de industrialisatie van het platteland, stellen critici. Van de na de varkenspest beoogde krimp komt weinig terecht. Vollenberg heeft in een eerder interview zelfs de vergelijking getrokken met de kolchozen. De schaalvergroting is volgens hem allesbehalve de redding voor de noodlijdende boeren. ‘Het ngb zal nogal wat kleine gezinsbedrijven de kop kosten. Het is oneerlijke concurrentie. De megastallen ontvangen dikke subsidies voor innovatie en investeringen in energie die kleine bedrijven nooit zouden krijgen. En hun dierrechten worden gratis en voor niets verdubbeld, omdat ze de mest deels in het buitenland afzetten. Maar dit bedrijf gaat vlees produceren voor de onderkant van de markt. Hoeveel behoefte is daar nog aan in Nederland? Je kunt ook kiezen voor kwaliteit en investeren in kleinschalige, duurzame landbouw. Als je al die subsidies daarin zou steken in plaats van in dit bulkbedrijf…’

Geurts valt hem bij: ‘Onze burgemeester is nota bene naar China geweest om het concept ngb te verkopen, als oplossing voor het voedselprobleem in de wereld. Bedenk eens hoeveel bossen worden gekapt en hoeveel landbouwgrond wordt gebruikt in de Derde Wereld om al die dieren te voederen!’

Wethouder Litjens is het in het geheel niet eens met de kritiek. ‘De Nederlandse agrarische sector produceert met name voor de wereldmarkt. Innovatie is daarom noodzakelijk, juist ook voor de duurzaamheid van de veeteelt, de diervriendelijkheid en het terugdringen van fijnstof.’ Hij doet de beschuldigingen van de tegenstanders, die zeggen dat de eigenaar van de varkensstal zijn bestaande bedrijven niet opgeeft, maar het log misbruikt om fors uit te breiden, af als spookbeelden: ‘Dat bedrijf gaat gewoon weg, de oude stallen worden gesloopt.’ Ook de toename van het aantal dieren, mogelijk door het exporteren van de mest, is volgens hem gering: ‘Volgens de berekeningen die ik heb gezien neemt het totale aantal varkens in Nederland daardoor slechts met een halve procent toe.’

Litjens verklaart het onverwachte verzet onder de bevolking dan ook niet alleen uit de omvang van de bedrijven. De samenleving is net zo goed veranderd, de inwoners van Horst aan de Maas inclusief: ‘Je ziet overal een steeds meer ik-gerichte benadering. Als een maatregel vijftig kilometer verderop voor aanzienlijke verbeteringen zorgt maar hier tot iets meer overlast kan leiden, roept dat tegenwoordig al weerstand op. In dit geval ruimt het ngb wel mooi vier bedrijven op in Brabant. Ik ga niet zeggen dat de mensen het niet begrijpen. Maar het is verdomd moeilijk om deze complexe materie bondig en begrijpelijk uit te leggen. Daar komt bij dat de overheid steeds meer wordt gewantrouwd. Kijk naar het gedoe rond de film van Wilders, toen een groot deel van de Nederlanders het kabinet niet geloofde.’

Toch staat niet iedereen in Grubbenvorst negatief tegenover de megastallen. Een anonieme boer aan de Witveldweg die eigenlijk niet wil praten met de krant denkt dat veel van zijn collega’s er net als hij weinig problemen mee hebben – hoewel de omvang van de bedrijven ook bij hem vragen oproept.

De tragiek is dat die collega-agrariërs snel in aantal afnemen, juist door de schaalvergroting in de landbouw. Dagelijks stoppen er in Nederland acht tot tien bedrijven. Er zijn minder dan tienduizend varkensboeren over, nog geen kwart van het aantal in 1980. Zo vernietigt de schaalvergroting haar eigen draagvlak. De industrialisatie van de landbouw schept haar eigen doodgravers.

Ook in Grubbenvorst neemt het aantal boeren dramatisch af, weet Vollenberg: ‘Neem de aspergetelers. Dat waren er een paar jaar geleden nog tien. Nu zijn het er minder dan vijf.’

Ondertussen komen er steeds meer nieuwe bewoners bij, met andere beroepen. Grubbenvorst is de afgelopen decennia een dorp van forensen geworden. Zij willen natuur en ruimte. Dat is bijvoorbeeld zichtbaar in het nieuwe villawijkje aan de Maas. Links strekken de groene uiterwaarden zich uit. Achter de grazende schapen op het minuscule dijkje ligt de kerk, waar de heilige mis nog maar eens per week wordt opgedragen. Rechts, in de verte, rijden de auto’s over de brug naar Venlo. Achter een groot deel van de ramen van de witte villa’s hangt de protestposter, de oproep om de parel te behouden.

Zo heeft ieder zijn eigen redenen om tegen de megastallen te zijn. ‘Voor de stadse mensen spelen vooral de gezondheid en de rust een rol’, zegt Geurts. ‘De mensen die hier van oudsher wonen, kennen de landbouw van binnenuit. Zij zien dat hetgeen nu gebeurt daar niks meer mee te maken heeft.’