De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

#16: Ann-Cathrine Jungar

Laatkomer

Hoogleraar Ann-Cathrine Jungar van de Södertörns Högskola in Stockholm is gespecialiseerd in rechts-nationalistische partijen in Scandinavië en volgt nu de Zweedse formatie op de voet. De Zweden Democraten (Sverigedemokraterna, SD) die bijna achttien procent van de stemmen kregen, worden vooralsnog buitengesloten. ‘We hebben in Zweden veel ervaringen met minderheidsregeringen.’

Hoe duidt u de verkiezingsuitslag?

‘Zweden gaat mee in het beeld dat, ondanks de verkiezingsoverwinning van Emmanuel Macron in Frankrijk, de rechtse populisten nergens zwakker geworden zijn. Ze worden overal in Europa een steeds grotere factor in onze parlementaire systemen. Zweden is hierin geen uitzondering, maar wel een laatkomer. De Sverigedemokraterna (SD) brak pas door in 2010, maar is bij de verkiezingen van 2014 en 2018 alleen maar gegroeid. Net als in andere Europese landen zoals Nederland, Oostenrijk, Duitsland of Italië is de rechts-nationalistische partij in Zweden momenteel de tweede of derde partij.’

Is Zweden in Scandinavië ook een laatkomer?

‘Tot nu toe zijn de Noordse landen een laboratorium geweest met verschillende rechts-populistische partijen die allemaal op hun eigen wijze meedraaiden in het politieke systeem. Alle rechts-nationalistische partijen in Scandinavië zijn momenteel ongeveer even groot. Sommige hebben al regeringsverantwoordelijkheid gedragen of dragen die nog, zoals de Finnen Partij in Finland of de Vooruitgangspartij in Noorwegen. Daarnaast speelt de Deense Volkspartij sinds 2001, met een onderbreking van vier jaar, de rol van gedoogpartner van rechtse Deense minderheidsregeringen. Bij ons in Zweden wordt de SD echter nog steeds geïsoleerd door de andere partijen. Er is een politiek cordon sanitaire, dat tot op de dag van vandaag stand houdt. Hoe dan ook zien we overal in Scandinavië dat de kiezers deze rechts-nationalistische partijen trouw blijven. Alleen Finland vormt een kleine uitzondering, omdat de Finnen Partij in de regering compromissen moest sluiten op het gebied van migratie, waardoor de partij scheurde. Toch stemt nog een significant deel van het electoraat op die partij.’

Wat rechtvaardigt het politieke cordon sanitaire tegen de SD?

‘In Zweden hebben we een traditie van blokvorming. Drie links georiënteerde partijen vormen samen een progressief blok en vier rechts georiënteerde partijen vormen samen de alliantie, een rechts blok. Toen de SD in 2010 in het parlement kwam, viel ze buiten deze blokken. Sinds hun komst heeft geen van deze blokken nog een meerderheid. De SD kan vanuit het parlement dus veel invloed uitoefenen. In 2014 verdubbelde de SD zich, waardoor een linkse minderheidsregering op de been kwam die door de andere partijen gesteund moest worden. Dit kwam doordat niemand met de SD wilde samenwerken. Echter, tussen 2010 en 2014 steunden de rechts-nationalisten in het algemeen voorstellen van de toenmalige centrum-rechtse minderheidsregering. In de laatste vier jaar steunden ze veel voorstellen van de linkse minderheidsregering.’

Hoe groeit de invloed van de SD?

‘Door de vluchtelingencrisis van 2015 is de positie van de SD veranderd, omdat de sociaal-democraten, christen-democraten en rechts-liberalen bepaalde ideeën van de SD wel moesten overnemen. Dit kwam doordat de druk op Zweden te groot werd en het land de honderdduizenden asielzoekers niet meer aankon. De grenscontrole moest weer worden ingevoerd en een stringenter integratiebeleid moest worden geïntroduceerd. De regeringspartijen en Moderaterna zeiden: ons oude integratiebeleid heeft gefaald en daarom moet het roer om, we moeten strenger worden tegenover migranten en ze op een andere manier laten integreren. Tegenwoordig neemt Zweden ook veel minder migranten op. Met de laatste verkiezingen was de afstand tussen die partijen en de SD minder groot, mede door de omslag in het beleid.’

Is het politieke cordon sanitaire vol te houden?

‘Dat is erg moeilijk te zeggen, want de SD is groter geworden en andere partijen hebben een deel van het geluid van die partij overgenomen. Binnen de Moderaterna en de kleine christen-democratische partij staan lokale afdelingen open voor samenwerking met de SD. In sommige gemeenten heeft de SD namelijk dertig of veertig procent van de stemmen gehaald, vooral in het zuiden, in Skåne. Aan de andere kant binnen de rechtse Alliantie ontstaat ook druk, want de Centrumpartij en de Liberalen weigeren juist iedere samenwerking met de SD. De Moderaterna kiest er daarom voor om het cordon intact te laten.’

Bij de verkiezingen van 9 september behaalden het linkse en het rechtse blok dus geen duidelijke meerderheid door de SD. Hoe gaat het nu in de regeringsvorming?

‘Momenteel wordt er overlegd over wie de nieuwe parlementsvoorzitter wordt. Hij of zij moet de formatie namelijk gaan leiden. Het linkse en het rechtse blok willen samen een kandidaat voordragen, maar dat moet dan wel voor de deadline van volgende week maandag. Als dat niet lukt, dragen de sociaal-democraten en de Moderaterna waarschijnlijk elk een eigen kandidaat voor. In dat geval heeft de SD een beslissende stem. Daarna wordt de regeringsvorming in gang gezet. De zittende sociaal-democratische premier Stefan Lövfen wil graag een midden- of kruisblok-kabinet maken met hemzelf als premier, de Groene partij in het centrum en de Moderaterna aan de rechterflank. Van de acht partijen in het parlement is zijn partij de grootste, dus daarom zou hij als eerste aan zet zijn in de formatie. De Moderaterna zegt echter dat zij als eerste aan zet is, omdat ze met de andere Alliantie-partijen in het rechtse blok meer zetels hebben dan het linkse blok. Dit getouwtrek is ongewoon voor Zweden.’

‘Tot voor kort wisten Zweedse kiezers vooraf wat ze kregen. Als ze op de Groenen stemden, dan kregen ze de sociaal-democraten en radicaal-links er altijd bij. Nu de SD zo groot geworden is, vormt deze blokvorming geen zekerheid meer en gaan partijen verschuiven van plek. Premier Löfven heeft daarom geopperd dat we van de blokken af moeten stappen, maar we moeten nog zien of dit wel gebeurt. Er kan ook weer een nieuwe minderheidsregering komen die meerderheden in het parlement zoekt. Hier hebben we in Zweden veel ervaring mee. Volgende week moet de parlementsvoorzitter gekozen zijn, maar we weten nog steeds niet wie dat wordt. Normaal gesproken was dit al eerder duidelijk. Het is nu dus een soort soap, ook omdat partijleiders iedere dag andere uitlatingen doen.’

Het rechtse blok kan niet samenwerken met de SD?

‘Nee, want twee van de vier partijen in de rechtse Alliantie hebben aangegeven niet te willen samenwerken met de SD. Dit zijn de Centrumpartij en de Liberalen. Dat maakt het extra gecompliceerd, waardoor de Alliantie nu zegt: wij willen een minderheidsregering vormen met steun van de sociaal-democraten. Tevergeefs, want die willen dus een middenkabinet. Op lange termijn zou dit voor de Moderaterna verlammend kunnen werken. Haar stemmers zouden naar de SD kunnen overlopen uit teleurstelling. Er wordt hier ook een beetje naar Duitsland gekeken, waar al jaren een grote coalitie regeert en kiezers naar de flanken gaan.’

Wat doet de SD momenteel?

‘Leider Jimmie Åkesson heeft iedereen uitgenodigd om te praten. Hij stak zijn hand uit naar de Moderaterna en heeft gezegd dat zijn partij een centrum-rechtse minderheidsregering wil steunen in ruil voor een strenger asielbeleid. De leider van de Moderaterna heeft het gesprek met Åkesson afgewezen, want hij krijgt twee van zijn drie partners in de rechtse Alliantie dus niet mee. Intussen wacht de SD-leider gewoon af. Mogelijk heef zijn fractie volgende week een beslissende stem in het kiezen van een parlementsvoorzitter. Verder sluit Åkesson niet uit dat zijn partij nieuwe verkiezingen zal afdwingen.’

Åkesson was zaterdag te gast in Denemarken bij het congres van de Deense Volkspartij. Wat deed hij daar?

‘De SD ziet de Deense Volkspartij als een voorbeeld, omdat die tussen 2001 en 2011, en sinds 2015 een rechtse minderheidsregering steunt. Op termijn wil de SD ook een gedoogpartner worden van een Zweedse minderheidsregering. De partij wil uit het isolement komen en een volwaardige regeringspartner worden. Åkesson hield in Denemarken een toespraak. Hij zei dat hij eigenlijk in Stockholm moet zijn voor de formatie, maar dat hij niet is uitgenodigd om mee te onderhandelen. Hij spreekt de waarheid. Toch is het niet zo dat de SD, hoewel ze fors gegroeid is, het recht heeft op regeringsdeelname. Partijen moeten het na verkiezingen onderling eens worden en met de SD kan men het niet eens worden. De partij weet dit ook. Partijsecretaris Richard Jomshof heeft al gezegd dat de SD na volgende verkiezingen nog groter wil worden, zodat niemand dan nog om haar heen kan.’


Deze blogreeks wordt mede mogelijk gemaakt door Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.