Laconieke meester, stille discipelen

De Nederlandse filmwereld mag dan klein zijn en het aantal meesterfilmers ook; ze zijn er wel. Mat van Hensbergen maakte een portret van ÇÇn van hen: ‘Frans Zwartjes, filmmaker.’ Woensdag 15 april om 22.34 te zien op Nederland 1. ..LE Frans Zwartjes wekt de indruk een laconiek man te zijn. Hij is niet alleen een meesterfilmer, maar ook een meester in de zelfspot. In de omgang vermijdt hij iedere zwaarwichtigheid. Hij praat schamper over zijn eigen films. Het maakt hem tot een onwillige woordvoerder van zijn eigen werk. Ik denk niet dat hij ertegen zou zijn om aan een interviewer eens precies te vertellen hoe hij een bepaalde film heeft gemaakt of hoe hij specifieke filmische effecten wist te vervaardigen. In dat opzicht is de Haagse meester totaal niet geheimzinnig. In wezen kan iedereen lid worden van het genootschap van de zwarte magister en inzage krijgen in de receptuur. Hoe krijg je dat fraai uitgebeten zwartwit? Waar kun je die merkwaardige blauwe film kopen?

Helaas stellen interviewers nooit dit soort vragen. Men vraagt niet graag naar het hoe. Met des te meer graagte vraagt men echter naar het wat en waarom. Wat stelt het voor? Wat heeft het te betekenen? Op dit soort vragen geeft de meester nooit antwoord. Omdat hij een aardige, beleefde en beschaafde man is, zal hij niet botweg zeggen dat niemand het wat aangaat wat iets betekent. Hij geeft op dat soort momenten plagerige raadsels op, slaat vrolijk misleidende zijpaden in, vertelt schijnbaar toepasselijke anekdoten of stelt retorische wedervragen.
Het is duidelijk dat Mat van Hensbergen deze eigenschap van Zwartjes kende. Toch probeerde hij Zwartjes op zijn praatstoel te krijgen. Een poging die gedoemd was te mislukken; hoe bereidwillig Zwartjes zich ogenschijnlijk ook opstelt, hij geeft de receptuur van de inhoud niet prijs. Van Hensbergen probeerde ook iets anders. Als Zwartjes het achterste van zijn tong niet wilde laten zien, misschien zouden twee van zijn meest intieme medewerkers het wel doen. Hij vroeg de theatermaker/muzikant Lodewijk de Boer en de kunstenares/actrice Moniek Toebosch om in de werkruimte van Zwartjes naar oude filmpjes te kijken waar ze zelf vele decennia geleden in acteerden. Van Hensbergen hoopte waarschijnlijk dat hij op die manier onthullende uitspraken aan de gasten zou kunnen ontlokken. Maar juist omdat De Boer en Toebosch oude vrienden en medewerkers zijn, geven ze niets zinnigs prijs over de betekenis van het werk. Ze kennen Zwartjes tenslotte als geen ander. Waarom zouden ze uit de school klappen? Ze vermaken zich kostelijk, roepen kirrend: ohh.., ahh.., wat m¢¢¢i.., wat pr†††chtig.., maar houden feitelijk hun kiezen op elkaar. Het zijn goede discipelen.
De documentaire van Van Hensbergen heet Frans Zwartjes, filmmaker, maar hij geeft niet alleen een indruk van Zwartjes als filmmaker. Hij is muzikant en componist, beeldend kunstenaar en docent. Van de filmmaker Zwartjes geeft de documentaire een veel te beperkt beeld. Hensbergen beperkte zich tot enkele korte films uit de jaren rond 1970 (zoals Spare Bedroom) en eindigt met fragmenten uit de speelfilm Pentimento. Pentimento is een intrigerende en sterke film (al zegt de meester zelf dat de film niet goed is), maar inmiddels wel twintig jaar oud. Je zou de indruk krijgen dat hij allang is uitgewerkt als je niet zou weten dat hij vorig jaar de korte japonaiserie How Did You Know I Was in Trouble presenteerde en nog dit jaar het riskant-erotische Turn On.
Wel slaagde Van Hensbergen erin om een luisterrijk beeld op te roepen van de muzikant Zwartjes. In dit gedeelte komen De Boer en Toebosch tijdens een fraaie muzikale improvisatie voor viool en stem (met Zwartjes zelf op toetsen) toch tot een zinnig commentaar op het werk van de meester uit Den Haag. La sÇance continue…

  • De meester van de sublieme filmmomenten komt ook op televisie. Kees Hin maakte een film over schizofrene mensen: Een taal met een vreemde. Ned. 3, zondag 12 april, ca. 22.20 uur.
  • Ja, en dan zijn er ook nog filmmakers waarvoor het woord meester niet voldoende is. De Taiwanees Tsai Ming-liang is zo'n goddelijke cineast en zijn The River meer dan een meesterwerk. Op naar de filmhuizen!