Ger Groot

Leestoon

De bundel Allemaal gelogen van F. Springer verscheen met een bonus. Op een bijgeleverde cd leest Springer een aantal gedichten en verhalen voor. Ze staan allemaal in het boek, dus je kunt ze meelezen en de schrijver betrappen op kleine foutjes.

Muziek-cd’s worden steeds vaker met grote en kleine boekwerkjes opgesierd. Uitgeverijen doen nu het omgekeerde. De roman Melodieën van Helmut Krausser werd door De Geus voorzien van een schijfje met de muziek die in het boek zo’n grote rol speelt. De Bezige Bij heeft hetzelfde gedaan met de Italiaanse bestseller Imprimatur, al is die plaat alleen als perslokkertje bedoeld. Rainbow Pockets koppelde de biografie van Alma Mahler aan een cd met haar composities. En niet minder dan twee schijfjes pianomuziek krijg je meegeleverd bij de gebonden editie van Anna Enquists Het geheim.

Dat laatste zal niet iedereen direct ontdekt hebben. De schijfjes zitten weggeplakt achter de flappen van het omslag en cd’s zijn nu eenmaal dun. Daaraan hebben ze hun verschijning in de boekhandel te danken, want voor een boek is een lp veel te groot en een cassette te dik. De cd past, maar verenigbare formaten leveren niet vanzelf geslaagde combinaties op. Zolang het schijfje het bij de muziek houdt, gaat er weinig mis. Maar wanneer het zelf literatuur wil zijn, wordt het hachelijk.

Neem Springer. Wat is de charme van een auteur die voorleest uit eigen werk? De persoonlijke stem, de eigen intonatie, een bijzondere interpretatie. Die laatste valt bij Springer tegen, want voegt niets toe aan wat je uit eigen lectuur al wist. Maar Springers stem verrast, ze blijkt het omgekeerde van wat je van een professionele expat verwacht. Leidse aardappel noch brallerigheid, eerder de charme van een grootvader die tegen zijn kleinkind praat.

En daar zit tegelijk het grootste probleem van deze en vele andere voorlees-cd’s. Schrijvers proberen leven in hun dictie te brengen en stranden halverwege het toneelspelerschap. Het resultaat heeft ongewild iets neerbuigends, alsof de emoties van het lezen door de voorlezer al half worden voorgekauwd. Noch de eigen kracht van zijn woorden noch de fantasie van zijn luisteraars lijkt hij helemaal te vertrouwen en met een suggestieve toon probeert hij ze op weg te helpen, zoals je dat bij een kind zou doen. Zo krijgt de intonatie vanzelf het onmiskenbare timbre van het klokje van zeven uur.

Springer is de enige niet. Op de cd Tussen boven- en onderstem leest Anna Enquist haar gedichten voor met een gevoelvolle innigheid die door de microfoon op korte afstand van de stembanden moet zijn opgevangen. Niets laconieks verlicht hier de ernst, wat Springers onthutsende gewoonheid nog wél doet. Enquist zegt het mooi en weet dat ook. Wie daaraan mocht twijfelen, wordt door de muziek op stand gecorrigeerd. Preludes van Chopin tussen de verzen door maken van deze plaat de archetypische, beschaafde voordrachtsavond.

Ook hier is er de nadrukkelijke intonatie, ongetwijfeld professioneler dan bij Springer maar daardoor misschien ook des te opvallender als voordrachtskunst. Zelfs Gerard Reve ontsnapt daar niet aan. In een voorleesmarathon van De avonden, ruim tien jaar geleden opgenomen door de VPRO en nu op acht cd’s verschenen, gaat het in de eerste alinea al even mis. «Wat gebeurde er verder?» vraagt Frits van Egters zich verbaasd af over de droom die hij zojuist gedroomd heeft. Reve leest dat ook verbaasd en dat is net te veel van het goede.

Terwijl Reve op de voorlees-cd bij zijn Verzamelde gedichten laat zien dat hij heel goed weet hoe het wél moet. De onaangedane toon van zijn kiezelige stem is soms hilarisch, maar — zo droog als hij is — altijd overtuigend. Het gaat in deze gedichten veelvuldig over het geloof, maar terwijl je bij het lezen nog wel eens aan de ernst daarvan wilt twijfelen, wijkt die scepsis bij het luisteren.

Daar is geen stemverheffing of gemoedsuitstorting voor nodig. Voorlezen is net zo min toneelspel als schrijvers — helaas — voorlezers zijn. De oude kloosters wisten het met hun voorleestraditie nog het best. Een leestoon is verstoken van iedere emotie, melodie of dictie. Plat en monotoon geeft hij de tekst voor wat die is. Meer heeft die, als het goed is, ook niet nodig.