Tentoonstelling

Leidse jongens

Tentoonstelling: Rembrandts moeder

De tentoonstelling in De Lakenhal in Leiden laat zien dat ook Leiden het toneel was van een enorme wedijver tussen Rembrandt en zijn tijdgenoten. Hier zien we een plaatselijke groep enthousiaste vrienden de schilderkunst en het etsen ontdekken en tot in alle uithoeken uitproberen, waarbij ze nu eens met elkaar concurreren en dan weer elementen van elkaar overnemen of zelfs gebroederlijk samenwerken aan één schilderij. Tussen hen is Rembrandt (1606-1669) lang niet altijd het grote, eenzame genie. Integendeel, hij legt het soms af tegen het wonderkind Jan Lievens (1607-1674) of het fijnschildergenie Gerard Dou (1613-1675). Er hangen zelfs werken van ons onbekende leerlingen die niet voor deze meesters onderdoen. Jan Lievens is aanvankelijk veel virtuozer dan Rembrandt, hij maakt groots opgezette, perfect uitgevoerde composities als Rembrandt nog zit te prutsen op onhandig opgezette schilderijtjes. Lievens is nu, behalve als vriend van Rembrandt, bijna geheel vergeten. Toch zijn hier schilderijen van hem te zien, zoals De opwekking van Lazarus uit 1631, die verbazingwekkend modern en expressief zijn. Maar Lievens is na zijn periode in Leiden zo succesvol geworden, ook internationaal, dat hij zichzelf alleen maar hoefde te herhalen. Rembrandt is bezig gebleven met prutsen en zoeken.

De tentoonstelling draait om schilderijen, tekeningen en etsen waarop men Rembrandts moeder (en zijn vader en misschien een van zijn broers en een zuster) meent te herkennen. Een oude vrouw met een rond, gerimpeld gezicht komt op veel vroege etsen en schilderijen van Rembrandt voor, maar op misschien nog meer werken van zijn vriend Lievens en zijn leerling Dou. Is zij een willekeurig Leids model of is het wel degelijk Rembrandts moeder? De tentoonstelling geeft geen uitsluitsel. Feit is dat al in Rembrandts tijd werken betiteld werden als portretten van de moeder van Rembrandt, maar we weten niet precies welke dat zijn. Feit is ook dat Rembrandt nadat hij in 1631 naar Amsterdam verhuisde steeds mensen uit zijn directe omgeving afbeeldde. Er is weinig reden te veronderstellen dat hij dat in Leiden niet zou hebben gedaan.Het is interessant en enerverend het werk dat nu in De Lakenhal hangt te bekijken alsof het een speurtocht is naar familieleden die vroeger in datzelfde Leiden hebben rondgelopen. Maar nog interessanter is het om te zien hoe deze ambitieuze jongens deze modellen gebruiken om uit te zoeken hoe ze die «tronies» met een paar lijnen in piepkleine etsjes kunnen vangen, hoe ze lichtval en dramatisch contrast kunnen suggereren, hoe ze heen en weer gaan van precieuze stofuitdrukking van glanzende stoffen naar breed opgezette, grof geschilderde effecten. Je zou kunnen betogen dat dat aantoont dat het om willekeurige beroepsmodellen gaat. Maar je kunt even goed zeggen dat het deze jongens niet zozeer gaat om liefde voor de degenen die ze uitbeelden, als wel om liefde voor de artistieke mogelijkheden die ze zien. Rembrandts moeder, mythe en werkelijkheid

De Lakenhal, Leiden
tot en met 19 maart