Lekker bladeren

Er zijn lezers die nooit een woord hoeven op te zoeken omdat zij niet meer bij hun dictionaires kunnen dankzij enkele zwaarlijvige plaatwerken over de Serengeti en twee tuinencyclopedieën. Er bestaan ook lezers die erop uit zijn om zomaar iets interessants te vinden - gedrag dat neerkomt op een doelbewuste serendipiteit (wanneer u vergeten mocht zijn wat die term ook alweer betekent is nu het moment aangebroken om het boek over de Serengeti eindelijk eens te verplaatsen).

The New Fontana Dictionary of Modern Thought, onder redactie van Alan Bullock en Stephen Trombley, is een geschenk voor iedereen die geïnteresseerd is in de belangrijkste ideeën en concepten van de twintigste eeuw. Deze derde editie heeft elf jaar op zich laten wachten, maar zij is weer mooier dan de vorige: 3764 lemma’s, geschreven door 326 verschillende specialisten. Voor de recensent van een woordenboek is het verleidelijk om eindeloos te vergelijken wat er is weggevallen uit de vorige editie (711 lemma’s als CPU en RAM, die je volgens de redacteuren ook in gewone woordenboeken vindt), of zich alinea’s lang te verbazen over omissies en inconsequenties (afwezig zijn: reprogenetics, Rupert Sheldrakes morfogenetic fields, Goodmans paradox, de ENIAC; we vinden wel chlamydia maar geen stroke). De verslaafde serendipist heeft evenwel wat beters te doen: bij het aanwezige verbleekt het afwezige tot, laten we zeggen, onzichtbaarheid.
Er zijn natuurlijk wel minimumeisen waaraan een woordenboek van dit type moet voldoen. Bells theorem moet erin staan, de différance, quantum mechanics, prisoner’s dilemma, Fermat’s last theorem, GUI, grunge, jazz, supply-side economics, Doppler-effect - allemaal geen probleem, zoals te verwachten viel. De artikelen zijn over het algemeen bewonderenswaardig neutraal geschreven, maar sommige auteurs schuwen het waardeoordeel niet. Over hypertext wordt gezegd dat al het rondspringen kan ontaarden in ‘eindeloos kanaal-surfen, waarbij niets serieus wordt volbracht’; de labelling theory (deviant gedrag bestaat niet echt, maar wordt geconstrueerd; gevangenisstraffen zijn onzin) wordt 'soms’ naïef genoemd, 'zo niet ronduit hardvochtig’; het lemma astrology ontbreekt geheel en de racistische theologie van Nation of Islam wordt tot 'bizar’ bestempeld.
Bladeren is genieten, of het nu om de glasheldere en beknopte formuleringen gaat, of om de ontdekkingen die je doet. Grey dollars worden uitgegeven door vermogende bejaarden in Florida en aan de Engelse zuidkust. En niet de random numbers zijn willekeurig, maar de keuzemethode. Items kunnen te kort zijn (semiotics, contingency) of te lang (Luxembourg compromise), maar dat blijft een kwestie van smaak.
Het 'verbod’ op korte biografietjes wordt handig omzeild met adjectieven: Freudian, Lacanian, Popperian. Voor het eerst vind ik in een woordenboek wanneer en door wie de term 'Big Bang’ werd bedacht: door Hoyle, verdediger van de concurrerende steady-state, in 1950 - weer een geuzennaam.