Hoogleraar Bestuurskunde, Vrije Universiteit Amsterdam

Leo Huberts

Meest urgente, meest onderschatte en meest overschatte probleem: bestuur, bestuur en bestuur

De meest dringende maatschappelijke kwestie van dit moment is die van het maatschappelijk bestuur. Het meest onderschatte probleem in Nederland is dat van het privaat bestuur en het meest overschatte probleem het falende overheidsbestuur. Bestuur, bestuur en bestuur. Wie met pek omgaat wordt ermee besmet… (ik ben bestuurskundige).

Dringend: maatschappelijk bestuur

Nederlanders zijn over het algemeen redelijk tevreden, in de eigen kring, met hun wonen, hun werken en ongeveer alles wat ertoe doet in het leven van alledag (SCP). Tegelijk ergeren ze zich ook flink aan onveiligheid, economische crisis, gebrekkige integratie, slechte voorzieningen. Maar écht ontevreden tot boos zijn ze over de overheid, de politiek, het openbaar bestuur, de zakkenvullers in Den Haag (Verwey Jonker). Dat verzet tegen de staat, dit neo-anarchisme, vindt nu alleen een uitweg bij de PVV. Wilders slaagt er in die onvrede te mobiliseren en om te vormen tot een strijd tegen alles wat linksig klinkt of oogt en alles wat vreemd ofwel allochtoon is. Links oogt daartegenover hulpeloos (ik wend me in dit korte essay tot het Groene-publiek). Haar oorspronkelijke achterban, de werkende klasse, is de overheid zat. De overheid wordt gezien als het probleem in plaats van als de oplossing (Reagan), de staat verdrukt, de wet is logen (Internationale), maar de markt wordt evenmin vertrouwd. Wie moet maatschappelijke problemen signaleren en oplossen en adequate publieke voorzieningen aanbieden? Nieuwe werkwijzen zijn nodig, ik noem dat even maatschappelijk bestuur. Links moet zich ‘bestuurlijk’ heruitvinden, met een portie anarchistisch wantrouwen tegen de gulzigheid van de staat, met een grotere dosis zelforganisatie van burgers (ook via nieuwe media), met een rol voor maatschappelijke organisaties, met duidelijke criteria voor de kwaliteit van besturen, maar óók met een flinke scheut staat die uiteindelijk grenzen aangeeft en maatschappelijk besturen mogelijk maakt en zachtjes regisseert. Dat klinkt allemaal nogal abstract en bestuurlijk, en dat is het ook.

Onderschat: corporate governance

Het meest onderschatte probleem is het gebrekkige bestuur van ondernemingen in ons land. Banken en bedrijven zijn er voor eigen profijt, oprispingen over maatschappelijke verantwoordelijkheid en good governance ten spijt. Aan de logica van de markt kan een bedrijf zich niet onttrekken en de slachtoffers zijn diffuus en ongeorganiseerd. De laatste financieel-economische crisis kost de samenleving tientallen miljarden, ten koste van de 'verworpenen der aarde’, maar verzet is er nauwelijks. Het is ook niet simpel om alternatieven te formuleren. Oude eisen zoals 'nationaliseer de banken’ hebben steun noch perspectief. Het centrale vraagstuk is hoe de markt te behouden en het kapitaal te socialiseren. Dat vergt de hervorming van de marktsector met een andere verdeling van macht en risico’s. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het afschaffen van het ineffectieve en immorele bonusstelsel, de versterking van de verantwoordingsplicht van de bestuurders en managers van bedrijven naar publiek én politiek, een algemeen belang commissaris in alle grote bedrijven. Nieuwe manieren om bedrijven en markten te (be)sturen verdienen prioriteit. Dat klinkt allemaal nogal bestuurlijk, en dat is het ook.

Overschat: publiek bestuur

De maatschappelijke en (sociale) mediadiscussie wordt gedomineerd door wat mensen en groepen dwars zit, door wat wordt ervaren als wantoestanden en die witte woede wordt volop verwoord in politiek en bestuur. Tegelijk is er veel serieus onderzoek dat wijst op 'feiten’ die het geblaat in onze meningendemocratie tegenspreken. Daaronder zijn de verbetering van de veiligheid, het opleidingsniveau, de welvaart, een redelijke sociale zekerheid, een tamelijk efficiënt en integer openbaar bestuur, en nog zo wat. Kortom: Nederland wordt overstroomd door overschatte problemen, maar de opgetrokken dijken worden niet gezien of geloofd. Ik kies uit die stroom van overschatting -het zal niet verbazen- het probleem 'overheid’ of 'openbaar bestuur’. In onderzoek wijzen bestuurskundigen op wat mis gaat met goed besturen in ons land. Toch rechtvaardigt dat niet het anti-overheids­sentiment waaraan vele politieke partijen zich schuldig maken. Minder overheid betekent niet minder maatschappelijke problemen en meer maatschappelijk geluk. Opvallend is hoezeer links het op dit punt laat afweten. Fiks verweer tegen de aanval op de staat ontbreekt, ik zie weinig visie(ontwikkeling) op meer effectief, integer en democratisch besturen (van staat, maatschappij en markt) en zelfs geen verzet tegen vormen van bestuur die zelf ondemocratisch, ondoorzichtig en onethisch zijn (de PVV als partij). Dat laatste maakt me zorgelijk over de toekomst van de kwaliteit en integriteit van de politiek en het bestuur.


Bekijk de medewerkerspagina van Leo Huberts bij de VU