Lessen in integriteit

Een kernramp voorkomen, de straten zuiveren van misdaad en het verhullen van je ware identiteit: het is zomaar een greep uit het takenpakket van een gemiddelde superheld. Voor ten minste één van hen komt daar nog een bijzondere opdracht bij: het bestrijden van wetenschappelijke fraude.

Medium commentaar 25 2012

Zijn naam is integrity guy, een fictief figuurtje dat aan Amerikaanse universiteiten wordt ingezet bij onderwijs in wetenschappelijke ethiek. Deze lessen worden opgevoerd als lichtend voorbeeld in het ‘preventiebeleid schendingen wetenschappelijke integriteit’ dat de koepel van universiteiten vsnu vorige week presenteerde. Het was een langverwacht vervolg op de ontmaskering van sterpsycholoog Diederik Stapel als gewiekste fraudeur.

Maar de kans dat de VSNU-plannen (pdf), net zoals de Stapel-affaire, wereldnieuws worden, is nul. De aanpassingen van de huidige regels bestaan vooral uit bureaucratisch onderhoud. Zo gaan universiteiten voortaan uniforme definities van academisch wangedrag hanteren en worden procedures om oplichters aan te pakken gelijkgetrokken. Ook gaan ze een aparte vertrouwenspersoon aanstellen die vermoedens van gesjoemel zo nodig doorspeelt aan een commissie die een oordeel velt. Nu worden beide functies nog vaak gecombineerd, wat zoiets is als politie en justitie ineen. Nuttige ingrepen, maar teleurstellend voor wie vuurwerk verwachtte. Open access data, strengere controle of onderzoekers wel aan hun verplichting voldoen om ruwe data te bewaren, geen van de voorstellen voor een transparanter wetenschappelijk klimaat haalde de eindstreep. Jammer, want meer openheid is nodig, al was het maar om te laten zien dat wetenschappers niets te verbergen hebben, niet voor het publiek en niet voor elkaar. Hier laten de universiteiten een kans liggen om het vertrouwen in de wetenschap op te lappen.In plaats daarvan is gekozen voor een aanpak die past bij een domineesland: we gaan vooral vaker zéggen hoe belangrijk integriteit is. Wetenschappers moeten voortaan met de hand op het hart beloven dat ze zich niet zullen misdragen. Bij het in ontvangst nemen van de bul worden promovendi eraan herinnerd dat ze de regels moeten naleven. Het klinkt sympathiek, maar fraude voorkom je er niet mee.

Ook de manier waarop wetenschappers in spe worden opgevoed, lijkt bedacht op de kansel. De universiteiten willen studenten vanaf dag één ‘de eisen van integere wetenschapsbeoefening voorhouden’. Aangezien tekst met een paar muisklikken kan worden gekopieerd, is een lesje onderscheid in intellectueel mijn en dijn natuurlijk niet verkeerd, maar nog belangrijker zijn grondige colleges wetenschapsfilosofie en wetenschapsgeschiedenis. Een verhandeling over hoe Karl Popper in De open samenleving nogal selectief uit Hegel citeerde om deze als een gevaarlijk denker te kunnen wegzetten, leert de student meer dan een computercursus ‘tips en trucs om plagiaat te voorkomen’ met hulp van integrity guy. Het gaat erom dat studenten zich ontwikkelen tot kritische wetenschappers en niet tot brave borsten die ‘de vijf kernwaarden van integriteit’ kunnen nabauwen. Leer studenten dat er onder statistici een felle strijd woedt over wat de juiste methoden zijn om ruwe data te verkennen, in plaats van ze af te schepen met enkel een cursus data-analyse. Bij veel opleidingen gaat vorm boven inhoud. Daarom had de VSNU niet moeten besluiten om fraudegevallen alleen anoniem bekend te maken. Juist de verhalen over hoogte- en dieptepunten in de wetenschap, met een gezicht erbij, leren jonge wetenschappers morele afwegingen te maken. Wat dat betreft heeft Stapel ons een onvermoede dienst bewezen.