De menselijke politiek is apengedrag

Lessen van de apenrots

Wie door de ogen van een apenkenner naar menselijke politiek kijkt, ziet een dun verhulde vorm van het botte machtsspel op de apenrots. Een geïllustreerde kijk van Frans de Waal.

Etholoog Frans de Waal doet al dertig jaar onderzoek naar mensapen. Hij keek vooral naar de structuur van hun samenlevingen en concludeerde iets wat in middels ge meengoed is: dat apenmaatschappijen soms akelig veel op de onze lijken. Het heeft soms iets weg van kijken in een spiegel waarin alleen een aantal elementaire zaken overblijven, en dat kan bijzonder verhelderend zijn. Zo als het feit dat de mensenmaatschappij het meest lijkt op die van chimpansees. Dat is spijtig, want bij chimpansees draait de structuur van de samenleving om geweld en machtspolitiek. Een maatschappij zoals die van de bonobo’s, waar alles wordt opgelost met seks, is dan toch een stuk plezieriger.

De Waal benadrukt die sociale gelijkenissen graag in zijn boeken, zoals in het onlangs verschenen De aap in ons, en spreekt er graag over op lezingen, zoals in november in Paradiso op uitnodiging van Stichting Varkens in Nood. In plaats van zijn boek te bespreken toont De Groene Amsterdammer een geïllustreerde kijk van Frans de Waal op politiek.

Coalitievorming

De mens is een politiek dier, stelde Aristoteles. Een andere wijsheid wil dat de hoogste kunst van politiek de juiste keuze van vriend en vijand is, en daarmee het vormen van coalities om rivalen uit te schakelen. Maar Aristoteles had het mis: politiek is bij uitstek iets wat in apenkolonies kan worden vastgesteld, inclusief coalitievorming. In de eerste chimpanseekolonie die De Waal intensief bestudeerde, die van Burgers’ Dierenpark in Arnhem, zaten drie mannetjes: de oude en slimme Jeroen, de sterke Luit, en de jonge, onervaren Nikkie. De «officiële» leider was Nikkie, maar de lakens werden in feite uitgedeeld door Jeroen, hoewel die fysiek de zwakste van de drie was. Hoe speelde die dat klaar?

Jeroen was zich uitermate bewust van zijn afgenomen kracht en schoof daarom de zwakste van de twee jonge mannetjes naar voren. Samen vormden ze een coalitie tegen de sterkste. Als de coalitie haperde, en dat was regelmatig, viel de macht direct toe aan Luit, die de twee andere mannetjes dan de baas was. Jeroen was listig genoeg om die situatie te verduren tot Nikkie er genoeg van kreeg en Jeroen kwam smeken weer samen op te trekken. Als ze dat deden, zoals op foto 1, dan was Nikkie weer de koning. Maar Jeroen, als Nikkies Kingmaker, was achter de schermen de echte baas.

Precies zo’n coalitie ziet De Waal aan het hoofd van ’s werelds machtigste staat, afgebeeld op foto 2. De Amerikaanse vice-president Cheney, een ervaren rot met een scherp gevoel voor zijn eigen beperkingen (of in De Waals omschrijving «een over the Hill-alfa-mannetje) schoof al lang voor de verkiezingen van 2000 een energiek, krachtig, maar politiek onervaren, minder sluw en daardoor afhankelijk mannetje naar voren: George W. Bush. Zoals bekend deelt Cheney in het Witte Huis achter de schermen de lakens uit.

Alfa-mannetje

In een apenkolonie is direct te zien welk mannetje de leider is: hij straalt autoriteit uit naar de apen om hem heen, die op hun beurt door hun lichaamstaal, beleefdheden en het geven van gunsten hun lagere positie be vestigen. Mensenpolitiek staat als niet-fysiek te boek, maar De Waal ziet juist steeds dezelfde li chaamstaal terug die hij ook bij chimpansees ziet. Op foto 2, met de Amerikaanse president Bush, Cheney en minister van Defensie Rumsfeld, is bijvoorbeeld meteen te zien wie hier het alfa-mannetje is. Dit fysiek communiceren van status vindt voortdurend plaats tussen po litici, en is soms hooglijk geformaliseerd, zoals in Japan, of aan het hof van Lodewijk de Veertiende. Het alfa-mannetje in menselijke politiek staat doorgaans te midden van mensen die lager in rang staan, vaak op een verhoging, en mensen komen naar hém toe en buigen het hoofd.

Lengte

Het buigen van het hoofd is een teken van onderdanigheid dat bij apen een stuk explicieter wordt gebruikt in het sociale verkeer dan bij mensen. Op foto 3 laat een aap zijn onderdanigheid aan de leider zien door het hoofd bijna op de grond te laten zakken. Hoewel het hoofd buigen in onze politiek slechts nog een spreekwoord is – al was het buigen of zich op de grond werpen voor vorsten tot voor kort heel normaal – zijn veel machthebbers zich bijzonder bewust van hun lengte en hoogte verschil in het contact met anderen. In navolging van Napoleon is de Italiaanse premier Berlusconi berucht gefrustreerd over zijn kleine pos tuur, dat in vergelijking met andere regeringsleiders inderdaad pover afsteekt (zie diagram 1). Berlusconi staat er dan ook om be kend dat hij in gezelschap met andere leiders altijd op zoek is naar een traptrede, bij staatsieportretten iets zoekt om op te staan, en schoenen met hoge hakken draagt. Politici die in contact met een meerdere niet brutaal willen lijken, krommen vaak de rug of trekken hun nek in (hier zou een foto van Wim Duisenberg kunnen staan).

Goedmaken

Een belangrijk aspect van sociale relaties is goedmaken, en De Waal heeft er veel onderzoek naar gedaan. Mensen en mensapen zijn sociale dieren en voor het voortbestaan van samenlevingen is het essentieel dat ruzies efficiënt en snel kunnen worden bijgelegd. Mensen die ruziemaken – dat is al bij kleuters wetenschappelijk vastgesteld – zoeken vervolgens elkaars nabijheid om het goed te kunnen maken. Het goedmaken ge beurt doorgaans door mid del van aanraking. Als het een kleine ruzie betreft is een klopje of hand genoeg, maar een heftige botsing vereist een omhelzing. In mensen- zowel als apen politiek is het soms voor beide partijen belangrijk om pu blie kelijk te tonen dat een ruzie is bijgelegd. En hoe gaat dat beter dan met een omhelzing voor de camera’s?

Neem de beroemde ruzie tussen Pim Fortuyn en Ad Melkert in de aanloop naar de verkiezingen van 2002. Op foto 4 is de ruzie en de machts verhouding direct te zien: beide mannen kijken elkaar niet aan en Melkert weigert de triomfantelijke binnenkomst van Fortuyn als zodanig te erkennen. Hij heeft zich boos en wraaklustig afgewend. Maar om tactische redenen kwam het beiden goed uit om die ruzie tijdelijk bij te leggen: Melkert wilde geen kinderachtige verliezer lijken, Fortuyn kon zich als edelmoedige winnaar en verzoenend staatsman profileren. En dus vielen de twee elkaar toen de storm geluwd was lachend in de armen (foto 5), al hadden zij elkaar achter de schermen liefst de haren (overdrachtelijk) uit het hoofd gerukt.

Dictators versus populisten

In een dictatuur is de heerschappij visueel duidelijker te herkennen dan in een democratie. In een dictatuur wordt iemands macht bepaald door diens afstand tot de dictator. Hoezeer figuurlijke en fysieke afstand hierbij samen vallen, wordt duidelijk op foto’s van een dictator met zijn gevolg.

De Waal kwam in de chimpanseekolonies die hij bestudeerde twee soorten politieke ordening tegen: dictatuur en populisme. Bij een dictatuur laat een apenleider zijn autoriteit van tijd tot tijd gelden. Een bekende methode is plotseling de groep in te stuiven, de eerste aap te grijpen die niet op tijd weg is en die een pak slaag te geven. Of hij loopt letterlijk over iemand heen – weer zo’n handeling die bij ons nog als spreekwoord bestaat. Bij een populistische leider gaat het er vriendelijker aan toe: door gunsten houdt hij een groep tevreden die groot genoeg is om hem tegen elke mogelijke rivaal of coalitie te beschermen – en doorgaans is dat een meerderheid die steunt op de zwakkere groepsleden. Dat lijkt op onze democratie: de leider ontleent zijn autoriteit aan de meerderheid van zijn onderdanen.

Een «populistische» leider houdt de zwakkeren in de groep tevreden met gunsten en be schermt hen tegen anderen. In ruil be schermt de groep hem tegen rivalen, want de zwakkeren hebben er baat bij dat hij niet door een «dictator» opzij wordt gezet. Een interessante observatie die De Waal maakt, is dat dictators in chimpanseekolonies doorgaans aan een ge welddadig einde komen: als zij worden afgezet, worden zij vaak ernstig verwond, soms door de hele groep in een orgie van geweld. «Het is beter om heerser te worden met steun van de mensen dan zonder», citeert De Waal Machiavelli, en de Italiaanse denker had dat in de geschiedenis goed gezien. Wie goed kijkt hoe het toegaat op een apenrots, leert hetzelfde.

Frans de Waal

De aap in ons: Waarom we zijn wie we zijn

Contact, 304 blz., e 24,95