Leuke gezinnen maken nog geen samenleving

Toen CDA-leider Heerma tijdens de Algemene Beschouwingen zijn idee over een nieuw in te stellen minister van Familiezaken lanceerde, gniffelde men luidruchtig in de paarse wandelgangen. Maar een aantal columnisten viel voor de verandering Heerma nu eens niet af, de kranten begonnen erover te schrijven en nog geen maand later staat het gezin in het middelpunt van het publieke debat. Frits Bolkestein, patenthouder van alle publieke debatten van de laatste drie jaar, erkende ruiterlijk een slag gemist te hebben.

Ook liberalen vinden, zo haastte hij te zeggen, het gezin belangrijk en natuurlijk denken zij daarbij niet aan het oude kerngezin van vader (kostwinner), moeder (huisvrouw) en gehoorzame kinderen, maar ook aan moderne gezinnen. Of, in de terminologie van Heerma, aan samenlevingsverbanden waarin ‘duurzaamheid en verantwoordelijkheid’ in de praktijk worden gebracht. En dat kan ook - al zegt de CDA-leider dat niet van harte - door twee vrouwen met kinderen, een alleenstaande moeder en misschien wel door mannen met kroost.
Kennelijk heeft Heerma een gevoelige snaar geraakt. Een snaar die al eerder in de debatten over normvervaging en burgerzin door het CDA werd bespeeld, al bleef dat wat abstract. Het CDA probeert al jaren woorden te geven aan het breed gedeelde gevoelen dat de samenleving desintegreert en dat daar een tegenoffensief voor nodig is. Bij voorkeur onder leiding van de overheid die, aldus Heerma, 'de taak heeft de samenleving bijeen te houden en perspectief te bieden’. Tot zover zullen weinigen Heerma tegenspreken.
Maar zijn remedie is vervolgens een Nederlandse variant op Thatchers beruchte uitspraak: 'There is no such thing as society, there is only individuals and their families.’ In Heerma’s woorden: 'De familie, het gezin vormt toch bij uitstek de basis voor de samenhang in de samenleving.’ Dat nu is een hardnekkig conservatief waandenkbeeld. Gezinnen, en al zeker geen moderne varianten daarop, maken immers nog geen samenleving. Sterker, ondanks al het gejeremieer over door de jaren zestig verweekte ouders is er, zo laat menig onderzoek zien, met de hedendaagse familie Doorsnee weinig mis. Integendeel. Vertegenwoordigers van de Nederlandse Gezinsraad roepen ook al jaren om het hardst: het gezin is alive and kicking.
Dat zegt helaas niets over de samenleving. Want de cohesie tussen al die moderne kleine sociale verbanden is anno 1995 niet meer vanzelfsprekend. We leven in een samenleving waarin omgangsvormen tussen de kleinste eenheden ervan breekbaar zijn geworden en bijna elke dag opnieuw in buurten en straten klein onderhoud behoeven. Daar heeft de overheid en alle daaraan gelieerde instellingen inderdaad een belangrijke taak in. Maar dan niet door zoiets als een ministerie van Familiezaken, maar eerder door een minister van Permanente Samenlevingsopbouw. En eigenlijk is zo'n minister, zij het getooid met het woord welzijn, er ook altijd geweest. Alleen is zijn portefeuille de afgelopen tien jaar naar de marge van de Haagse politiek verdreven. Waarbij als pikant detail geldt dat Heerma’s politieke voorganger Brinkman daar een beslissende rol in heeft gespeeld.