Leuker dan Risk

Robert Cowley (red.)
Wat als? Vooraanstaande historici herschrijven de wereldgeschiedenis
Vertaald door Han Visserman en Krijn Peter Hesselink, met een voorwoord van Maarten van Rossem, Bert Bakker, 262 blz., € 19,95

Wanneer in 2000 bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen de stemmen op eerlijke wijze waren geteld, zouden ‘onze jongens’ nu niet in Uruzgan tegen de Taliban vechten.

Wanneer niet George Bush maar Al Gore president van de Verenigde Staten was geworden, zouden de aanslagen van 11 september 2001 wel hebben plaatsgevonden, maar is het zeer de vraag of dit zou hebben geleid tot de invasies in Afghanistan en Irak.

Ook is het de vraag of Al Gore zich zou hebben ontpopt tot de milieuridder die hij nu is.

Het lijkt een wat zinloze borreltafeldiscussie om je dit soort dingen af te vragen. En dat zou je ook kunnen zeggen over de bijdragen in dit boek. Want hoewel John Keegan, Alistair Horne, Geoffrey Parker, William McNeill en David Clay Large gerenommeerde historici zijn, blijft het natuurlijk een feit dat Napoleon in 1815 de slag bij Waterloo verloren heeft, en dat Luther in 1521 niet op de brandstapel is gestorven, dat Hitler niet in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog is gesneuveld en dat Churchill de aanrijding door een New Yorkse taxi in 1931 heeft overleefd.

Waarom zou je dan serieus nadenken over de vraag wat er zou zijn gebeurd wanneer het anders was gelopen?

Om te beginnen is het leuk en kun je als historicus je kennis en vindingrijkheid testen door op bepaalde momenten in de geschiedenis het dubbeltje de andere kant op te laten vallen. Wie het probeert zal namelijk ontdekken dat het nog niet meevalt om een geloofwaardig scenario op te stellen.

Maar, om Maarten van Rossem in zijn inleiding te citeren: ‘Het is heel wat leuker dan Risk.’

Toch heeft de ‘wat als?’-benadering, die ook wel deftig counterfactional history wordt genoemd, enig nut. Dergelijke analyses kunnen namelijk duidelijk maken wat de echte scharnierpunten van de geschiedenis zijn. Anders dan aanhangers van de predestinatieleer en filosofen van het type Hegel en Marx geloven, is de geschiedenis immers geen lineair proces dat aan bepaalde wetten gehoorzaamt en waarvan de afloop vaststaat.

Wanneer Hitler tijdens de derde slag bij Ieper wel een granaat op zijn kop had gekregen, had Duitsland natuurlijk evengoed de oorlog verloren en was de kans groot geweest dat in de republiek van Weimar een dictator de macht had gegrepen.

En toch had de wereld er nu heel anders uitgezien.