Ian McEwans familieroman Lessons heeft een motto uit Finnegans Wake (1939) van James Joyce: ‘Eerst voelen we en dan vallen we.’

Dat ‘voelen’ verwijst naar een Britse kostschooljongen, Roland Baines, die op elfjarige leeftijd handtastelijkheden ondergaat van zijn tien jaar oudere pianolerares. Een paar jaar later ‘valt’ hij voor haar verleidingskunsten en raakt hij verstrikt in haar machtsspel. Hij weet dan wel uit haar verstikkende greep te ontsnappen, de schade die ze hem toebrengt – ze zorgt voor een herbedrading van zijn hersenen, aldus Baines’ latere vrouw Alissa Eberhardt – is de basis van zijn afgebroken schoolopleiding. Geen glanzende carrière als concertpianist maar een bestaan van twaalf ambachten en één doorslaggevend ongeluk: zijn vrouw verlaat hem en laat hem achter met een zeven maanden oude baby.

Lessons is een wijdvertakte familieroman die zo’n driekwart eeuw beslaat, van de Tweede Wereldoorlog tot de coronapandemie. Tegelijkertijd wil de roman iets essentieels zeggen over de problematische verhouding tussen leven en letteren: wie feit en fictie niet kan onderscheiden roept ernstige misverstanden op. Zeker, de jeugd van Baines lijkt verdacht veel op die van de even oude Ian McEwan (1948): vader beroepsmilitair in Singapore, Libië en Duitsland, Ian naar kostschool… En zowel Baines als McEwan blijkt een broer te hebben die later in hun leven opduikt. Maar Roland Baines’ kostschool heette geen Eton, en waar Baines nooit eindexamen doet volgde McEwan een universitaire opleiding. Baines is een mislukte dichter, McEwan een gevierde romancier.

Dit hardnekkige misverstand – leven verwarren met letteren – dringt zich aan het slot van Lessons op als Baines meent zichzelf te herkennen in een roman van zijn weggelopen vrouw, inmiddels een gevierd schrijfster. Als hij haar, die een gemengd Duits-Engelse achtergrond heeft, aan het eind van beider leven opzoekt in Duitsland, legt ze hem haarfijn uit dat hij er hopeloos naast zit als hij denkt dat ze hem heeft geportretteerd. Ze geeft hem een inkijkje in haar materiaalbewerking. Haar uitleg is de kernles van Lessons. De literaire les die McEwan via de omweg van een eenzijdig en abrupt afgebroken huwelijksleven geeft is duidelijk.

Altijd is er bij McEwan de angst voor het ongrijpbare, het noodlot

De roman navertellen is een zinloos corvee en verheldert weinig. De essentie van Lessons is: er hoeft maar íets te gebeuren of de levensloop van iemand verandert drastisch. Hoe zou het leven van de jonge Baines verlopen zijn als er geen pianolerares was geweest en als zijn vrouw Alissa geen grenzeloze schrijfambitie had gehad? Dat ‘als’ of dat ‘iets’ maakt de literaire wereld van McEwan uit, in vele varianten. En dan is er ook nog de wereldpolitiek (onder andere de Cubacrisis van 1962, de Stasi-terreur in de ddr, de val van de Berlijnse Muur in 1989, de opkomst van een verenigd Duitsland) of de coronapandemie die het privé-bestaan binnendringt. Aan het begin van Lessons, dat in 1986 begint, drijft de radioactieve wolk van de ontplofte kerncentrale van Tsjernobyl boven Engeland. Altijd is er bij McEwan de angst voor het onvoorspelbare, het ongrijpbare, het noodlot. Alissa bevrijdt zich op meedogenloze wijze uit de fuik van het gezinsleven én van haar voortmodderende, goedbedoelende én seksueel veeleisende man door ervandoor te gaan. Ze zet alles op één kaart en kiest tussen zwijgen en schrijven. Net als McEwan ontwikkelt ze zich tot een beroemde schrijver.

De lockdown van Roland Baines begon al jaren vóór de wereldwijde lockdown van 2020. McEwans creatie Baines heeft nooit zelfstandig drastische keuzes in zijn leven gemaakt. Hij reageerde alleen op dat wat hem overkwam. Op het moment dat zijn pianolerares hem – hij is dan bijna zestien – een huwelijk in wil manipuleren, beseft hij dat hij moet ontsnappen aan haar (seksuele) machtsmisbruik. Hij vlucht niet alleen van haar weg maar ook van zijn kostschool. Landarbeider wordt hij en later ‘dichter’ en broodpianist in een Londense hotellounge. Alleen als vader slaagt hij…

De lezer van Lessons leert dat er een paar ijzeren wetten in de verhaaltheorie bestaan. De twee vrouwen die Roland Baines in zijn hart meedraagt maar die hij uit het oog is verloren moeten wel terugkeren in de roman, hoe dan ook. En jawel, Baines loopt zijn verdwenen vrouw tegen het lijf in het West-Berlijnse café Adler, ten tijde van de val van de Muur: een hoogtepunt in de roman, een dieptepunt voor Baines.

En dan is er nog de onherroepelijke confrontatie na vele decennia met zijn vroegere pianolerares, niet op eigen initiatief maar na een politiebezoek én na hulp van Baines’ zoon, die razendsnel op het internet haar adres achterhaalt.

Dat seksuele-misbruikverhaal knipoogt weer naar de heisa rond het huwelijk van acteur Johnny Depp en actrice Amber Heard: zowel Baines, in de laatste roman van Alissa Eberhardt, als Depp kreeg de beschuldiging naar het hoofd geslingerd een ‘wife beater’ te zijn. En weer vermengt Ian McEwan speels leven en letteren. Maar de lezer die Lessons uit heeft, beseffend dat het bondiger en minder wijdvertakt had gekund, weet dan dondersgoed dat de moraal een ingewikkeld fenomeen is, dat er veel fictie rondgaat in het echte leven en dat een roman de echte wereld vervormt én verbeeldt dankzij de koninklijke omweg van de fictie.