Levendig, dartel

Rob Birza maakte een virtuoos geschilderd gewrocht dat lijkt op een stilleven, maar eerder een interieur is. Het eenvoudige tafereel doet artificieel aan en wordt intiem als in een kijkdoos.

Eerst lijkt het roodgele schilderij van Rob Birza een min of meer gewoon bloemstuk – maar in de moderne kunst is zelden iets gewoon, bijna uit principe niet. Begin zeventiende eeuw schilderde de oude meester Ambrosius Bosschaert zijn sierlijke stillevens nog vrijwel onbekommerd: een slanke vaas met een licht symmetrisch gerangschikt boeket. Vaak stond het arrangement, fraai als een ornament, in een nis geplaatst maar soms ook in een open raam, waardoor meteen dan ook het licht helderder was en daarmee de gevoelige detaillering van de bloemen nog frisser en verfijnder. Ze waren uit alle seizoenen bij elkaar geplukt want het was de bedoeling om de grootst mogelijke verschillendheid te laten zien. In die stralende overvloed aan krullen en kleuren liet de schilder de onuitputtelijke artistieke inventiviteit van God de schepper zien. Dat was de gedachte: deus artifex, God als kunstenaar. Dat kon je zien aan de onbegrijpelijke schoonheid van bloemen of anders aan bizarre vormen van allerlei schelpen (waarvan dan ook stillevens gemaakt werden).
Vergeleken echter met die klassieke eenvoud is het schilderij van Birza werkelijk een opmerkelijk gewrocht. Dat komt omdat in de moderne kunst elke vormgeving een constructie is vanuit bepaalde bedachtzame principes van vormgeving. Een abstract schilderij van Mondriaan is een constructie, maar een grotendeels figuratief schilderij van Chagall of Max Beckmann is dat ook. Door de ontdekking van abstractheid, rondom 1915, is de schilderkunst immers voorgoed veranderd. Behalve voor de oude natuurlijke wijze van uitdrukken (op realistische wijze) kon een kunstenaar nu voor een abstracte strategie kiezen. Omdat abstractie in wezen grenzeloos is kan een abstract kunstwerk, als het gemaakt wordt, alle denkbare kanten op gaan om wellicht bij het volstrekt onverwachte uit te komen. Zo is grosso modo de moderne kunst verlopen: de eindeloze vindingrijkheid van wat de grote laconieke Marcel Broodthaers ooit treffend beschreef als nouveaux trucs nouvelles combines.
Uit die sfeer van eigenaardige fantasie komt ook het schilderij van Rob Birza voort, een virtuoos geschilderd gewrocht dat lijkt op een stilleven maar dat eigenlijk een heel ander soort tafereel is. Het is eerder een interieur – en het is een stuk uit de losse cyclus Power Flower Portraits (nog zo’n constructie) waar in elk schilderij een vloer en/of achtergrond, een tafeltje of krukje, een vaas en ten slotte een boeket bloemen samen optreden. Maar in de feitelijke mise-en-scène zitten hier en daar discrete verdraaiingen die ervoor zorgen dat het eenvoudige tafereel toch ook artificieel aandoet en intiem wordt als in een kijkdoos. Bijvoorbeeld: naar boven toe lijkt zich het gekrulde patroon van de geel-en-rode draperie te verdichten, in een heel licht perspectief. Beneden staat het doorzichtige tafeltje, omdat we het iets van bovenaf zien, dus echt op de vloer en op wat daar een vloerkleed lijkt. Op het tafeltje staat de keramische vaas die we recht van voren zien, bijna in profiel – en daarom wordt daar en achter de bloemen het geel-rode patroon een vlakke achtergrond.
De ruimtelijke verhoudingen zijn dubbelzinnig. Zowel het tafeltje als het patroon is strak geschilderd. In de grillige vaas en ook het groen zien we een veel beweeglijker penseel en kronkelende verfstreken, terwijl de schilderwijze van de bloemen precies zo aandachtig realistisch is om er hun wonderlijke krulligheid mee te treffen. Het schilderij is dus ook een uitgekiende vertoning van verschillende manieren van schilderen. Dat kunnen we zien aan een ander doek uit de cyclus: daarin is de achterdoek strakker van patroon maar ook van een wat doorzichtige stof. De bloemen in een doorzichtige glazen vaas zijn niet krullig maar vlokkig. Daarom is dit ensemble veel dunner en lichter geschilderd dan het stevige rood-gele schilderij – en zijn de zachte kleuren veel matter. Zo kijkt een gevoelig schildersoog naar bloemen en vazen en stoffen en laat ons levendige, dartele schilderkunst zien.

PS Het geel-rode doek bevindt zich in de collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam. Laten we hopen dat het ooit weer zichtbaar zal zijn, want de laatste jaren hebben we van Birza helaas veel te weinig kunnen zien