Waar zijn de denkers binnen de VVD?

Liberale rijmpjes

Met Bolkestein zijn de denkers uit de VVD vertrokken. Van enige intellectuele discussie was op het afgelopen partijcongres dan ook geen sprake. Het was weer gewoon gezellig.

De VVD debatteert niet. Dat is althans wat uit verschillende hoeken de voorbije weken, voorafgaand aan de jaarlijkse algemene vergadering van de partij, te horen viel. Van VVD-filosoof Paul Cliteur bijvoorbeeld. In NRC Handelsblad liet de Leidse hoogleraar weten het «laf» te vinden dat zijn partij niet wil discussiëren over de pil van Drion of de zaak-Zorreguieta. Partijen moeten voor hem beginselpartijen zijn. De burger kan dan op hoofdlijnen zijn keuze bepalen. Over die hoofdlijnen moet gesproken kunnen worden, aldus de VVD-denker. «Maar helaas vermoeit men de kiezer met details, is men veel te pragmatisch of hangt men debatten op aan personen. In plaats van grootse politiek te bedrijven door iets néér te zetten, bedrijft men politiek door korte verklaringen in de media over actuele zaken.»

Bij de Partij van de Arbeid zijn ze het gewend: kritische partijleden uit universitaire kring die aan de zijlijn de koers van de partij proberen bij te stellen. In het clubblad van het wetenschappelijk bureau worden kader, fractie en bewindslieden maandelijks «voor de laatste keer» gewaarschuwd. De wetenschappers die die kritiek uiten, mogen daarna voor de eerstvolgende verkiezingen het programma opstellen of ze krijgen het voorzitterschap van een of andere commissie die de partij over een of ander onderwerp moet adviseren. Wie eens écht stevige kritiek op de PvdA wil horen, neme contact op met de directeur van het wetenschappelijk bureau die kantoor houdt op het partijbureau.

Bij de VVD gaat dat anders. Het wetenschappelijk bureau, de Prof. Mr. B.M. Teldersstichting, heeft al jaren een eigen kantoortje aan de Haagse Koninginnegracht. Tot voor kort maakte het partijbureau van de VVD weliswaar gebruik van het belendende pand, maar altijd was er voor de wetenschappers een eigen opgang om die onafhankelijkheid symbolisch te demonstreren. Van tegendraadsheid was in woord en geschrift echter niet zoveel te merken. In het blad Liberaal Réveil klonk de afgelopen jaren zelden een kritische noot jegens enig politiek kopstuk. De kolommen van het blad waren bestemd voor de bestudering van de grondslagen van het liberalisme, niet voor platte partijpolitiek. En de medewerkers van het wetenschappelijk bureau, die hielden zich rustig.

Zo vreemd was dat niet. Voormalig VVD-leider Frits Bolkestein nam die mensen serieus en maakte duidelijk ook nog eens hun hobby, de bestudering van grondleggers van het liberalisme als Rousseau, Locke en Montesquieu, te delen. De werknemers van de Teldersstichting maakten deel uit van een «klankbordgroep» die meedacht over de te voeren koers in de Kamer en over de vele tientallen publicaties die onder Bolkesteins naam verschenen. Met het vertrek van Bolkestein naar Europa is echter ook het theoretisch gehalte van de partij vertrokken. En niet alleen in overdrachtelijke zin. Mensen als Gerry van der List en Andreas Kinneging, in de tijd van Bolkestein belangrijke adviseurs, keerden de partijburelen de rug toe. Van der List, verantwoordelijk voor tientallen belangrijke VVD-publicaties over onder andere de toekomst van het liberalisme, werd politiek redacteur van het weekblad Elsevier en Kinneging werd vader van de nieuwe zoveel besproken conservatieve stroming rond de Edmund Burkestichting . Met de ernstige kritiek van Paul Cliteur, een andere intimus uit het Bolkestein-kamp, werd de kloof tussen de politieke top en het intellectuele geweten nog groter.

Noordwijkerhout, afgelopen vrijdag. In conferentieoord/hotel De Leeuwenhorst is de partij bijeen voor de jaarlijkse algemene ledenvergadering. Na het diner druppelen de eerste mensen binnen. VVD-voorzitter Bas Eenhoorn heeft het afgelopen jaar aangekondigd meer werk te willen maken van sponsoring van zijn partij door het bedrijfsleven. Hij heeft daar duidelijk geen gras over laten groeien: de vergaderzaal is niet te bereiken zonder de in de gang opgestelde metallic-rode Mercedes sportwagen over het hoofd te zien. En de argeloze congresganger die in de plenaire vergaderzaal heeft plaatsgenomen en op zijn gemak de inhoud van het bij entree van de zaal aangereikte oranjeblauwe VVD-tasje bestudeert, vindt niet alleen een programmaboekje voor het congres, maar ook het laatste nummer van het blad Mercedes, «het magazine voor mobiele mensen», alsmede een donkergroene pen en een kladblok van Van Lanschot Bankiers. Centraal thema van de partijbijeenkomst is niettemin «keuzevrijheid», legt voorzitter Eenhoorn de toegestroomde partijleden uit. «Mensen moeten de ruimte hebben om in vrijheid eigen keuzes te maken», zegt Eenhoorn ter geruststelling van een bezorgd partijlid uit Harmelen, dat juist omstandig aan schrijver dezes verkondigde dat «echte VVD'ers» niet in een Mercedes maar in «een Franse auto» rijden. «Mercedessen zijn voor middenstanders en bollenboeren», aldus de beurshandelaar uit Harmelen.

Bij aanvang van het plenaire gedeelte maakt Eenhoorn melding van het traditionele gelukstelegram aan hare majesteit de koningin. De VVD betuigt «trouw en afhankelijkheid aan hare majesteit en haar huis». De gematigd-republikeinse tak van de liberale jongerenclub JOVD zal daar niet al te content mee zijn. De meerderheid van de aanwezige congresgangers ondersteunt het aloude statement echter met een warm applaus.

Zoals nog veel ovaties zullen volgen.

Bijvoorbeeld wanneer Eenhoorn zich afvraagt wat mensen als Paul Cliteur bezielt. «Waarom al de huidige filosofen, gelieerd aan de VVD, zo ingewikkeld doen, weet ik niet», verzucht hij na Thomas Hobbes — «de bekendste VVD-filosoof» — aangehaald te hebben. «Een partij als de onze is altijd in debat», aldus een verbitterde Eenhoorn. «Bij ons bruist het.»

Het wordt in alle liberale toonaarden ontkend, maar de VVD is duidelijk geschrokken van de kritiek. In vrijwel iedere toespraak wordt terzijde even opgemerkt dat de partij barst van de tegenstellingen en de goede inhoudelijke discussies. Maar ja, het blijft natuurlijk lastig tot een inhoudelijk partijstandpunt komen als je centrale thema de individuele vrijheid om te kiezen is.

«Beste liberale makkers», vervolgt Eenhoorn zijn speech. Op het videoscherm achter hem verschijnt een krantenfoto met ongeveer een dozijn sociaal-democratische Europese regeringsleiders. Ze waren eerder deze maand in Berlijn bijeen voor een congres van de Europese socialisten. Het is Eenhoorn een gruwel. Maar, weet hij, het zal niet lang meer duren of er komt een tweede land in Europa waar een liberale premier het roer overneemt.

Dat land is Nederland. En die aanstaande premier heet Hans Dijkstal.

Zelfverzekerd beent de fractieleider, na een heuse reclamebreak met op het videoscherm commercials van Libertel, Mercedes Benz en Van Lanschot, het podium op. Hij heeft het over normen en waarden, over ethische kwesties die bij de christelijke partijen niet altijd in goede handen zijn, over verdraagzaamheid en over de mogelijkheden voor Paars III. Tegenover het «cultuurpessimisme» van Jan Marijnissen en zijn stichting tegen de uitverkoop van de beschaving, plaatst Dijkstal «cultuuroptimisme». Want: het gaat goed in Nederland en dat hebben we aan de nu al zo lang regerende liberalen te danken. Debat is er heus in de partij, benadrukt ook hij, maar met «dogma’s en blauwdrukken» wenst de VVD niets te maken te hebben. De VVD moet gewoon «goed besturen» en zich verder niet al te druk maken.

De zware last van de moeilijke en o zo intellectuele Frits Bolkestein, in Noordwijkerhout manifest afwezig, is duidelijk afgeschud. Het is weer gewoon gezellig bij de VVD, vooral heel gezellig. Een muziekje, een rijmpje en veel staande ovaties. De toespraak van Dijkstal flets? Alleen enkele verontwaardigde europarlementariërs, die in tegenstelling tot Eerste- en Tweede-Kamerleden in zijn congresrede niet bedankt werden voor hun verrichtingen, brommen nog wat na en laten de vrijdagavondborrel voor wat die is. De rest brengt een toast uit op de aanstaande verkiezingsoverwinning. Met een beetje geluk blundert de PvdA in de opvolgingskwestie van Kok en kan de VVD inderdaad de premier leveren.

Guy Verhofstadt, Belgisch minister-president, is ervan overtuigd dat dat goed gaat komen. «Het gebeurt ongetwijfeld in de komende jaren ook in Nederland», profe teert hij zaterdagmiddag. Aangekondigd als «onze liberale premier» spreekt hij de VVD-leden toe.

Maar de Belgische liberalenleider is bij een andere VVD beland dan waar hij enkele jaren terug al eens een praatje hield. De VVD van Bolkestein bestaat niet meer. De nogal diepgravende en theoretische toespraak, waar de VLD-voorman zich eens echt op uitgeleefd had, doet de liberale polderoren klapperen. Zo'n hoge filosofendichtheid per alinea had de VVD in jaren niet meegemaakt. Toch nog Rousseau, Locke en Montesquieu. En ook Fukuyama, de econoom Amartya Sen en zelfs Karl Marx laat Verhofstadt niet ongenoemd. Als aanstaand EU-voorzitter pleit de Belgische premier voor verdere Europese integratie, «een liberale zaak». Verhofstadt: «Bestaande staten zijn te zwakke schakels geworden om ons aller vrijheid nog te verdedigen. (…) De euro blijft de bekroning van een uitgesproken eenzijdige Unie. Het blijft in eerste instantie een economische unie. Het belang daarvan kan geen liberaal ontgaan. Maar uitgerekend in liberaal perspectief, gelet op de vrijheid die wij nastreven, kan dit hooguit een begin zijn. Een liberale orde wil ook politieke eenheid en sociale eenheid.»

Ook Verhofstadt krijgt een staande ovatie. Dijkstal schudt hem de hand en begeleidt de premier naar zijn klaarstaande auto. Enkele tientallen congresgangers blijken tijdens de toespraak van de liberale scherpslijper de wijk te hebben genomen naar het zonovergoten terras van het conferentieoord, het motto van voorzitter Eenhoorn indachtig. «Het mooiste van de VVD is het vinden van de juiste balans tussen humor en ernst», adviseerde de voorzitter in zijn openingstoespraak.

De VVD van Hans Dijkstal geeft de voorkeur aan humor. Van enige intellectuele of inhoudelijke discussie was op dit partijcongres geen sprake, geeft ook Europees woordvoerder Ed Slinger in de wandelgangen toe. «Zo'n verhaal als dat van Verhofstadt, daar kan niemand bij ons aan tippen», verzucht hij.

Met Bolkestein zijn de denkers vetrokken. De onvrede van Paul Cliteur cum suis lijkt terecht: de VVD debatteert niet.