OPHEFFER

Liefdadigheid leidt tot armoede

Ik heb het al eens verteld: ooit maakte ik voor AT5 een reportage naar aanleiding van een of andere loterij met als onderwerp: ‘Wat doe je met vijftig miljoen?’ Het was nog in de tijd van de gulden. Wat ik deed was het volgende: ik ging uitrekenen wat alles kostte. ‘Wat doet u met vijftig miljoen?’ ‘Ik ga een wereldreis maken.’ ‘Dat kost ongeveer een ton, dan houdt u nog 49.900.000 gulden over. Wat dan?’ ‘Dan koop ik een huis.’ ‘Dat is vier ton, dan houdt u nog 49.500.000 over.’ Zo ging ik door, maar nooit lang: men ging een huis voor de ouders kopen, men legde geld vast voor de kinderen. En dan wist men het niet meer. De cameraman en ik ondervonden een paar keer dat de ondervraagden echt kwaad op ons werden. We kregen zelfs een keer een klap. Daarom zijn we er ook mee gestopt. We konden letterlijk zien dat hoe hoger het onderwijsniveau was, hoe meer men begreep wat je met geld wel of niet kon doen. Domoren raakten echt agressief. Ze wilden dolgraag die vijftig miljoen hebben, maar ze wisten niet wat ermee te doen. (Zoiets zei ik ook, waarna ik die klap kreeg.)
Bill Gates is de op één na rijkste man ter wereld, schijnt het. Hij heeft miljarden en miljarden verdiend met zijn computers. Ook hij stond voor het probleem: wat doe ik met het geld dat ik heb? Hij besloot er ‘goed’ mee te doen. Dat is interessant, want wat wil je ‘goed’ doen en hoe doe je ‘goed’? Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ik wil dat aids de wereld uit gaat. Maar dan loop je al snel tegen bepaalde grenzen van het wetenschappelijk onderzoek aan. Zo heb ik gehoord dat er op het ogenblik geld genoeg is voor het aidsonderzoek, maar men wacht op een intellectuele doorbraak, een goed idee, een nieuw perspectief. Dat is iets wat je blijkbaar niet kunt afdwingen met geld. Gates wil ook iets doen aan de armoede in de wereld. Wie niet, zou je denken. Maar vervolgens lees je alle rapporten – binnenkort komt er ook zo’n rapport in Nederland uit – en dan blijkt dat het domweg geven van ontwikkelingshulp niet helpt. Wat heb je aan een schooltje, in een gebied waar geen onderwijzers zijn, en waar geen universiteiten zijn, geen lerarenopleiding? Je kunt zelfs die hele keten financieren, maar wat als ouders niet willen dat hun kinderen er naartoe gaan? Wat als een land alleen maar islamitische opleidingsinstituten wil hebben waar een fundamentalistische leer wordt onderwezen? Moet je daar dan je geld insteken?
Gates heeft nu gekozen voor het stapje-voor-stapje-model. Maar dat duurt lang. Hij krijgt het verwijt dat hij eigenlijk op zijn geld zit. Hij schijnt, zo hoorde ik van iemand die hem moest adviseren, maar die anoniem wil blijven, een reeks adviseurs de researchopdracht te hebben gegeven: zoek uit hoe ik het best de Derde Wereld kan helpen. Het antwoord luidde: stop met ontwikkelingshulp en bevorder de vrije markt. Je kunt daar wel een ziekenhuis neerzetten, maar waar haal je dokters vandaan? Die kun je invliegen en goed betalen, maar wat als ze hun geld nergens aan uit kunnen geven?
Je hoort, nu de kredietcrisis een feit is, dat het kapitalisme gefaald heeft, of op zijn einde loopt. Dat komt, stelt men, door de hebzucht van de mens. Maar het vreemde is dat er dus consensus bestaat over De Nieuwe Ontwikkelingshulp: bevorder de hebzucht in arme landen. Bevorder onderlinge concurrentie. ‘Greed is good.’
Is dat moreel onverantwoord?
Het blijkt dat het moreel onverantwoorder is om domweg ontwikkelingshulp te geven. Liefdadigheid leidt tot armoede.
Gates schijnt zich thans bezig te houden met kleinschalige, duurzame projecten. Ze vroegen hem: ‘Bent u niet bang dat dit weggegooid geld blijkt?’
Gates antwoordde: ‘Mijn geld heb ik verdiend, door weggegooid geld op te vangen.’