Liefdevolle russische soap

Leed der gevoellozen, tot en met 12 juni in Het Veem (co-producent), Van Diemenstraat 410, Amsterdam. Aanvang 21.00 uur, reserveren: 020-626.01.12. In hetzelfde theater is van 29 juni tot en met 10 juli De dood en de zee te zien.
Vraag aan een regisseur: Waarom worden die klassieke teksten steeds weer gespeeld? Antwoord van de regisseur: Omdat ze prachtig zijn en steeds weer om een uitvoering schreeuwen.
Zo is het maar net. Heeft niks met de ‘eeuwigdurende waarde’ van die toneelteksten te maken, en alles met dat aanhoudende schreeuwen. De schreeuw van een tekst om een nieuwe verklanking door weer een andere theatermaker.

Daaraan moest ik denken na het zien van Leed der gevoellozen door het Els-theaterkollektief in de regie van Arie de Mol. De produktie is gebaseerd op een Russisch stuk uit het begin van deze eeuw: Zomergasten van Maxim Gorki, de met toeters, bellen, weemoed en wodka behangen confrontatie tussen een stel cynisch geworden grootsteedse types, tijdelijk woonachtig in en rond enkele zomerhuisjes van een van hen.
De makers van Els hebben ‘de Russische lamlendigheid’ (zoals dramaturg Mart-Jan Zegers het uitdrukt) geschrapt. Wat overblijft is een reeks botsingen tussen mensen die het niet meer weten, en die ook dat niet meer van zichzelf willen weten. 'Soap’ noemt Els het. En je zou wensen dat er zulke soap op de Nederlandse televisie bestond.
De Russische namen uit het stuk (Vlas, Varvara, Basov) zijn door Nederlandse (Maarten, Barbara, Bas) vervangen. Het ongenadig hard belichte speelvlak (ontwerp: Bas Zuyderland, Pieter Smit, Ge Wegman) is op wat stoelen, tafels, glazen en matjes na kaal. De acht acteurs spelen bijna het dubbele aantal personages, simpelweg door een brilletje op te zetten of door het haar in de war te doen. De bijna twee uur durende voorstelling is in vieren verdeeld: vluchtige ontmoetingen, overdenkingen in de schemer, heftige confrontaties, een concluderende epiloog. De wijze van acteren is soms hard, nuchter, met droge tekstzegging, soms ontploffend, expressief, emotioneel. De acteurs houden elkaar voortdurend in de gaten - vanachter een gordijn, met geloken ogen, of letterlijk, zoals in deel drie: een theatrale bokswedstrijd op een kleedje, de acteurs die niet 'op’ zijn fungeren hier als aanmoedigend of misprijzend publiek.
Leed der gevoellozen is een overrompelende theaterervaring. Omdat de kracht van Gorki’s dialogen recht overeind blijft, terwijl de situatie en de confrontaties tussen zijn personages volledig actueel, van nu, en vooral van deze acteurs zijn geworden. De kracht in het werk van veel jonge theatermakers is hier voluit aanwezig. Acteurs blijven constant transparant, doorzichtig. De licht gegeneerde glimlach over de getoonde karakters (wat een druiloor is dit, of wat een trut!) blijft zichtbaar. Er wordt niet geironiseerd. De acteurs tonen hun personages met verve. Wat heet: ze worden liefdevol gekoesterd.
Dat is wat deze voorstelling zo prachtig maakt: er gaat een overweldigende liefde van uit. Geen leedvermaak, veel humanisme. De constante ondertoon is: wat erg dat jullie het niet redden! En: wat rot dat we het zo moeten laten zien, maar er is geen andere keus.
Er wordt twee keer gezongen in de voorstelling. De vertederende Maarten bezingt zijn liefde voor de oudere Maria en de aan alle kanten onder druk staande carrierevrouw Barbara zingt haar lege leven van zich af. De geweldige compassie waarmee de overige acteurs op die momenten naar hun zingende collega’s kijken, is minstens zo fraai als de optredens zelf.
De acteurs Heidi Arts, Luc van Esch, Kees Hartveld, Annelies Herfst, Katelijne Hoorweg, Rob de Kuiper, Ine Leytens en Kees Scholten openen met een vrolijke en energieke proloog (op de rolschaatsbaan), en eindigen twee uur verder in een hartverscheurende epiloog (een slagveld van louter verliezers). De heroiek die het slot van Peter Steins Sommergaste vijftien jaar geleden kenmerkte, is hier afwezig. De durf om deze verliezers te tonen moet voldoende zijn.
Els-theaterkollektief is niet meer zo collectief als toen het werd opgericht. Els is een ontmoetingsplaats geworden, waar theatervrienden elkaar verleiden tot voorstellingen. Zo zag ik binnen enkele maanden in Bellevue te Amsterdam de prachtige zeemansopera De dood en de zee (met Arie de Mol als onweerstaanbare zanger en Jef Hofmeister als al even onweerstaanbare accordeonist), in Den Bosch (op het jeugdtheaterfestival) een bewerking van de roman De zelfmoord van de meisjes van Jeffrey Euginedes (regie: Bas Zuyderland), en nu dit theaterjuweel. Dat de leden van het Els-theaterkollektief elkaar nog lang en intensief tot dergelijke theateravonturen mogen verleiden!