Lieve, gemene malief

Tina McElroy Ansa, Gemene Streken. Vertaald door Paul Schaaps, uitgeverij In de Knipscheer, 318 blz., f49,50
Voor de Grote Verandering was Malief Lovejoy een strenge moeder. Haar drie dochters en echtgenoot wisten dat ze voorzichtig moesten zijn met wat ze deden en zeiden. Het gezin is al enige tijd uit elkaar, de dochters volwassen vrouwen geworden met interessante carrieres, als moeder Lovejoy komt te overlijden. Ter gelegenheid van haar verscheiden komt het gezin weer bijeen.

De oudste dochter is Betty, een krachtige tante. De middelste, Emily, heeft nog nooit een seconde stilgezeten, en de jongste ten slotte, is de ‘wilde Annie Ruth’, die een flitsende baan heeft als tv-anchorwoman.
Alledrie zijn ze niet helemaal wat je 'normaal’ zou noemen. Net als de vader, die zich in de loop der jaren steeds meer bedreigd is gaan voelen door al dat vrouwvolk in zijn huis en zich stilletjes terugtrok in zijn eigen wereldje.
Het verhaal begint als de drie zussen in het ouderlijk huis bij elkaar komen. Ze wisselen ervaringen uit over hun huidige leven en praten over vroeger, over hoe het was toen Malief nog leefde. 'De zussen, met hun jassen nog aan en ruikend naar dure parfum en sigarettenrook, huilden in de gang tot hun gesnik overging in gejammer en daarna uitliep in gedempt gehik. Het was niet zozeer dat ze treurden om Malief, maar meer omdat ze haar afwezigheid vreesden, de leegte die ze in hun levens zou achterlaten. Aan de kant stond hun vader toe te kijken bij de hele scene van zijn wenende dochters als een atheist bij een passiespel. Ooit had ook hij zijn eerbied beleden aan het altaar van Malief - wenend, buigend, smekend. Eerst uit ontzag. Toen uit wedijver. En vervolgens was het angst waaruit zijn eerbied voortgekomen was. “Betty Jean?” sprak hij ten slotte zachtjes tot zijn oudste dochter. Ze draaide zich om terwijl ze de tranen wegveegde die van haar hoge jukbeenderen druppelden. Betty slaakte een zucht en zei: “t Gaat wel weer met ons, Paps. ’t Is het huis binnen komen en weten dat zij er niet is. Dat is alles.” ’
In elk hoofdstuk is een ander lid van het gezin aan het woord. Stilaan slaat de toon waarop de kinderen over hun moeder praten om. Ze schudden de bedremmelde verlegenheid van zich af, en gaan uiteindelijk op een steeds hilarischer manier de lieve Malief herdenken.
Een mooie literaire vondst is dat de dode moeder zelf ook af en toe commentaar levert op de gebeurtenissen in haar huis. Ze kijkt over de rand van de dood mee naar de verrichtingen van haar gezin, en begeleidt die met uiterst sarcastische en scherp-humoristische opmerkingen. Hoe verder je in Gemene streken verzeild raakt, hoe meer je geniet van de ongebreidelde bitterheid, die gelukkig altijd luchtig en intelligent is.
Het gezin Lovejoy is zwart. Ook de auteur, Tina McElroy Ansa, die een paar jaar geleden debuteerde met Baby of the Family, is zwart. Maar het is op een of andere manier verfrissend dat de thematiek van zwart en blank in de Amerikaanse samenleving geen overdreven prominente plek heeft gekregen in de roman. Het speelt wel mee, natuurlijk, maar het is voor Ansa geen halszaak haar boodschap de lezer door het keelgat te duwen.
Gemene streken is een buitengewoon onderhoudende roman over drie dochters die er langzamerhand achterkomen wat en wie hun moeder precies was. Als ze zouden weten wat Malief over hen zegt terwijl ze haar betreuren, zouden ze wellicht anders tegen haar leven en dood aankijken. Want Malief is mean, heel erg mean. Maar leuk mean.