Liever hamer dan kroontjespen

Maarten ’t Hart had in het mooie Zomergasten gelijk: we houden niet van onze klassieken; Vestdijk wordt niet meer gelezen, evenmin als de helden uit mijn tijd: Rubinstein, Carmiggelt. Hillenius. Zelfs Gerard Reve is ruim uit voorraad leverbaar in het antiquariaat.
Waarom lees je?
Een vriend van mij las vroeger alles om, zoals hij zei, ‘de wereld te leren kennen’. Wat was er te koop, hoe zaten menselijke verhoudingen in elkaar, wat bestond er nog meer buiten het dorp waar hij opgroeide? Op zijn vijftigste had hij alles wel middels het lezen 'gezien’. Hij verkocht zijn romans. Zijn bibliotheek werd gevuld met wetenschappelijke literatuur die hij nodig had ('Niets dateert zo snel als de wetenschap, dus die boeken kunnen dan ook weer weg’) en essays.
Ik vermoed dat de meeste mensen lezen om de wereld te leren kennen; ze hebben geen boodschap aan het probleem van een mooie zin, een goede dialoog, een schitterende beschrijving. Subtekst is voor halfzachten - en vervelend genoeg merk ik dat ook aan de recensenten. Men wenst heftige gevoelens, groot drama, overduidelijke poëzie; men leest liever iets dat met de hamer is geschreven dan met een kroontjespen.
Nu zou het best zo kunnen zijn, dat wat ik hierboven beweer, volkomen verkeerd is.
Wie weet is er grote aandacht voor Vondel en P.C. Hooft, of zijn er minstens zevenduizend mensen die Bordewijk bestuderen, maar het feit dat ik dat niet weet, duidt op een tekortschieten van de wetenschap. Ik probeer alles op dat gebied te volgen - en ik zie de studies wel die worden geschreven, maar de weerslag daarvan wordt niet opgepikt door de kranten en tijdschriften. Ook dat is weer logisch; kranten leiden een moeizaam bestaan, er moet gewoekerd worden met de ruimte en de lezer wil liever geïnformeerd worden over een nieuwe thriller dan over een nieuwe studie over C.O. Jellema. En daardoor ook lijkt er een stilstand te zijn in de cultuur. Internet is een prachtig medium, maar ook daar raak ik niet geïnformeerd, omdat ik niet weet waarnaar ik moet zoeken. Het moet mij aangeboden worden. Ik zou bijvoorbeeld dolgraag eens een groot stuk willen lezen over wat er momenteel aan de hand is met de Amerikaanse literatuur. Geschreven door een kenner met een leuke stijl - maar wie is die kenner en wat is zijn stijl? Ik kan hem wel vinden, maar het is mijn taak niet hem te vinden. Wie is om welke reden gezaghebbend? Wat is er trouwens momenteel in literair Frankrijk aan de hand? En in Engeland? Hoe zit het met de Chinese literatuur? Die moet in opkomst zijn. Ikzelf heb wat contacten in India en als ik verhalen over de moderne Indiase literatuur en de moderne schrijvers hoor, dan denk ik: ik wou dat ik het kon lezen.
We klagen over het onderwijs, maar nooit lees ik eens het stuk: hoe moet ons literatuuronderwijs in elkaar zitten? En waarom? Op de televisie is literatuur verworden tot een melige kwis als de boekenweek weer in aantocht is. De aandacht voor de taal is verworden tot het Nationale Dictee. Beide wekken niet op tot interesse in literatuur en taal. Integendeel.
De wereld kun je overigens veel beter leren kennen via films, tv en internet.
Boeken geven je misschien iets meer inzicht in het verleden, maar dat is ook maar een aanname. Tv-series zijn de nieuwe 'grote romans’ van deze tijd. Wie snel en onderhoudend iets wil begrijpen van de Amerikaanse politiek doet er verstandiger aan The West Wing te bekijken dan The Decline and Fall of the American Empire van Gore Vidal te lezen, hoewel ik dat laatste boek keer op keer opsla. Literatuur is voor een steeds kleiner wordende elite, maar welk voordeel zij genieten, kunnen ze alleen maar intuïtief weten.
Zeker is dat zo'n kleine elite snel uitsterft.