Privacy Persoonlijke strijd tegen identificatie

Liever ongezien en anoniem

Sommige Nederlanders verkiezen zonder paspoort te leven. Ze willen geen biometrische gegevens afstaan, huiveren voor staatscontrole en zijn bewust ‘illegaal’. Maar ze willen wel hun verhaal vertellen, en op de foto.

OP 6 MEI bezocht Louise van Luijk in het Haagse Nieuwspoort de persconferentie van Privacy First. Deze onafhankelijke stichting, die zich inzet voor het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer en lichamelijke integriteit, presenteerde daar de dagvaarding van een civielrechtelijke procedure tegen de staat over de nieuwe Paspoortwet van 2009. Hun inzet is om de opslag van biometrische gegevens - vingerafdrukken en gezichtsscan - in een centraal overheidsregister stop te zetten zodat deze gegevens, conform de Europese verordening, uitsluitend in de paspoorten en ID-kaarten staan. Over de opslag in de documenten zelf eisen ze ook dat dit veel veiliger gebeurt en dat er duidelijkheid komt over aansprakelijkheid en schadeloosstelling indien er iets mis gaat met de verwerking van deze persoonsgegevens.
Van Luijk was meer dan een gewone belangstellende. Ook zij voert een procedure tegen de overheid over het paspoort. Op persoonlijke titel. Ze zat daar in het zaaltje met een dikke buik, vijf maanden zwanger van haar eerste kind. Haar casus was daarmee ook de proef op de som: hoe gaat de overheid om met een ongedocumenteerde zwangere vrouw?
Vijf maanden later geeft ze een baby de borst op een matras op de grond in haar woonkamer. Haar huis staat tussen broeikassen, een gebied waar het ’s nachts nooit echt donker wordt. Van Luijk heeft gekozen voor een alternatieve levensstijl waarbij respect voor de natuur en de vrijheid voorop staan. Ze eet geen bespoten groente of fruit maar alleen biologische producten uit eigen moestuin of van de biologische boerenmarkt. En ook dat ze haar lichaamskenmerken niet wil afstaan aan de overheid.
‘Voordat ik een kind kreeg heb ik veel gereisd en woonde ik in Zuid-Amerika, Rusland en India. Ik heb toen ervaren wat vrijheid betekent: je vrij bewegen over de aarde, kiezen en zeggen wat je wilt. Dát gevoel vormt mijn motivatie. De databank zal bovendien worden beheerd door een Frans bedrijf en het is niet onlogisch dat ze vanuit hun commerciële belangen de data ook verkopen voor het gebruik van andere doeleinden. De wereld is gek genoeg. Maar ik ben geen doemdenker. Wel ben ik principieel. Een burger is vrij om te beslissen welke persoonlijke gegevens hij wel en niet openbaar wil maken voor derden. Het onvrijwillig afstaan is voor mij de grens.’
Ironisch genoeg zal deze stap het haar niet meer mogelijk maken om te reizen, zoals er meer verregaande consequenties zijn. Van de wieg tot het graf vormt het paspoort of de ID-kaart het entreeticket tot deelname aan de samenleving. Zonder dit document geen inschrijving bij de Kamer van Koophandel, geen arbeidscontract, WW, weduwen en wezen- of bijstandsuitkering, geen inschrijving bij een arbeidsbureau, geen AOW, huurtoeslag, studie en studiefinanciering, geen bankrekening, geen rijbewijs. Geen mogelijkheid om aangetekende post op te halen, de Tweede Kamer te bezoeken, aangifte te doen van diefstal bij de politie, geen actief of passief kiesrecht, geen recht op reguliere gezondheidszorg, geen notariële hulp, geen erkenning van vaderschap. Een baby kan niet worden aangegeven bij de burgerlijke stand en niet worden geholpen door het consultatiebureau.
'Natuurlijk besefte ik dat het niet gemakkelijk zou zijn. Maar een huurcontract is voor mij niet aan de orde, want ik woon in dit huis. Een baan is ook geen punt. Ik leef eenvoudig, pluk appels in de omgeving en eet groente uit de moestuin. Mijn vriend werkt en we hebben genoeg om rond te komen. Aan de andere kant was er wél een baby op komst. Ik ben sinds eind 2009 zelfs officieel strafbaar volgens de Nederlandse staat omdat ik niet in het bezit ben van een geldig identiteitsbewijs. Mijn ID-kaart was in oktober gestolen. In december vroeg ik daarom een nieuw paspoort aan bij de gemeente, maar dat bleek niet mogelijk omdat ik weigerde mijn vingerafdrukken af te geven. Ik kreeg bij Burgerzaken te horen dat ik dan “pech had” en protest aantekenen kon niet.’
Daarna startte ze met hulp van een advocaat een gerechtelijke procedure waarbij in verschillende stappen het bezwaarschrift en verzoek om een tijdelijke noodvoorziening - inmiddels was ze zwanger - door de rechter werden afgewezen. Een nooddocument kreeg ze niet, want dat geldt alleen voor urgentie zoals lichamelijke beperkingen om zichzelf te legitimeren. Ze tekende weer beroep aan, en dat loopt nu.
Haar dochter Ceder kwam in de zomer gezond ter wereld. 'Mijn vriend en ik hebben bij vijf maanden zwangerschap de vrucht toch kunnen laten erkennen omdat de gemeenteambtenaren niet de rol van politieagent bleken te willen spelen. Ze namen genoegen met een uittreksel uit mijn geboorteregister. Bij de aangifte van de baby ging het precies zo. In het ziekenhuis was het niet anders, er werd een tijdelijk ponskaartje gemaakt om bloed te prikken. Ik had wel een verzekering en ben ingeschreven bij de gemeente. Die houding vond ik heel hoopgevend.
Ik ben niet het type dat conflicten aangaat. Ik heb vertrouwen in mensen en geef iedereen het voordeel van de twijfel. Ik lees geen krant, kijk geen tv, want je krijgt alleen maar kwaad binnengeduwd. Lief zijn voor elkaar, dromen en fantaseren is mijn levensmotto. Wij zijn allen kinderen van moeder aarde. Maar zo kijkt de overheid niet tegen mensen aan. De preventieve maatregelen zijn gebaseerd op wantrouwen. De overheid stimuleert een cultuur van angst voor elkaar. Er zijn nu een paar mensen die zich verzetten, maar ik ken veel mensen die dat ook wel zouden willen, maar die dan zeggen: ik wil eerst nog op wereldreis. Ik ben geboren in 1984, het jaar van Orwells Big Brother. Mijn vader zegt: het is nou eenmaal zo. Maar ik vind dat je best iets kunt veranderen door bij jezelf te beginnen.’

ZO DENKEN Paul Cuijpers (1981) en Marieke Mulder-Witzier (1982) er ook over. Zij zijn vanuit geloofsredenen tegen de paspoortwet. Cuijpers, muzikant en gitaardocent, voert officieel een bezwaarprocedure tegen het afgeven van zijn vingerafdrukken. Een voorbeeld voor beiden was Aaron Boudewijn, een Utrechtse student rechten die 'heel gepassioneerd bezig was om in beroep te gaan’. Hij overleed op 24-jarige leeftijd door een epileptische aanval. Puur toeval natuurlijk.
Beiden leven in Overvecht in een woongroep van tien volwassenen, twee kinderen en twee gasten. Deze Utrechtse buitenwijk vol flats en rijtjeshuizen werd in de jaren zestig van de vorige eeuw gebouwd vanuit de optimistische visie dat een buurt als een ruimtelijke en sociale eenheid zou moeten functioneren. Eind jaren tachtig sloeg de verloedering toe. In het deel waar zij wonen, vallen de balkons vol vuilnis en waslijnen er bijna af. Aan de gevels van de flats hangen als grote ogen satellietschotels. Op een pleintje spelen kinderen verstoppertje achter auto’s terwijl hun moeders met hoofddoek in een hoek op plastic stoelen zitten te kletsen. In de woongroep hangt een sfeer van de jaren zeventig. Oranje muren, oranje bollampjes, houten meubels, een bruin ribfluwelen bankstel. 'Niet bedoeld als retro’, zegt Mulder-Witzier die haar baby Chris de fles geeft. 'We hebben het zo goedkoop mogelijk bijeengescharreld bij de kringloop.’
Cuijpers kreeg in Limburg een katholieke opvoeding en gaat nu naar een evangelische gemeente. 'In deze gemeente staat de hoop centraal, en het geloof wordt verbonden met de wereld om je heen. Met een groep jongeren zijn we gaan nadenken wat deze ontwikkeling van verregaande overheidscontrole te maken heeft met ons geloof. Je komt er langzaam achter dat het niet deugt. Het is omgekeerd geworden: je bent schuldig tot het tegendeel bewezen is. Alle gegevens zijn bovendien heel makkelijk op te lepelen. Ik maakte me al langer zorgen over hoe vluchtelingen, die ik ken via de kerk, zonder status moeten leven. De passages in de bijbel over de vreemdeling openden mijn ogen. Israël moest van God de vreemdeling niet benauwen, maar liefhebben en ruimte geven.’
Mulder-Witzier, die als vrijwilliger werkt bij het Stil, solidariteitspunt voor mensen zonder verblijfsvergunning, weet hoe zwaar het is voor mensen die ongedocumenteerd zijn: 'Eerst waren het asielzoekers die niet worden vertrouwd en nu zijn we zelf aan de beurt. In de bijbel staat: als je de akkers maait dan moet je de randen overlaten voor vreemdelingen, wezen en weduwen. Ook staat in de bijbel dat de koning - de overheid - moet waken voor arrogantie, machtslust en machtsmisbruik.’
Cuijpers: 'Dat kun je doortrekken naar het nu, het gebeurt op dit moment. Een database met lichaamskenmerken is een manier om de bevolkingsregistratie hermetisch dicht te timmeren. Er is geen akkerrand meer voor ongewensten. Je lichaam is de tempel van de heilige geest. Nu wordt je lichaam door de overheid gereduceerd tot een soort document.’
Mulder-Witzier: 'Het is zorgwekkend dat er aan een systeem wordt gebouwd dat mensen uitsluit, onder het mom burgers te beschermen en met een heilig geloof in onfeilbare techniek. Die controle staat haaks op het Koninkrijk Gods, gebaseerd op gerechtigheid en dienstbaarheid.’
Cuijpers laat een paspoort zien dat als grap werd gemaakt door een vriendin. Daar staat in: 'Iedereen mag het document bezitten, niemand uitgesloten, het is geldig voor eeuwig in alle landen. Nationaliteit: kind van God. In naam van God, de almachtige, wordt aan de houder van dit document vrije en ongehinderde toegang verleend tot het Koninkrijk der Hemelen als mede alle nodige hulp en bijstand verleend op aarde door de heilige geest en medepoorthouders.’ 'Hier ben ik inwoner van het Koninkrijk Gods’, zegt Cuijpers. 'Als het om het lot van de ander gaat, volg ik mijn geweten en niet de wet van het Koninkrijk der Nederlanden.’
Ze heeft met hulp van een advocaat een bezwaarschrift ingediend. Hij beroept zich op het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en de bijbel. In december komt zijn zaak voor. 'Ik wil het oordeel nú horen, luid en duidelijk, en niet wachten tot ik een ons weeg. De gevolgen vallen me vooralsnog mee. Ik was onlangs bij de huisarts om me in te schrijven en moest mijn paspoort laten zien. Zij zei: “Nou ja, ik zie dat jij het bent en ik ben in dit huis de baas.” Ik werd gewoon ingeschreven.’
Voor Mulder-Witzier, die opgroeide in een christelijk milieu in een dorp bij Gouda, is het nog niet zo ver. Haar paspoort verloopt formeel in 2013. 'Maar ik heb al bezwaar aangetekend om aan te geven dat ik niet mee wil bouwen aan een systeem dat mensen wil uitsluiten. Toen ik een ID-kaart kwam aanvragen en zei dat ik geen vingerafdrukken wilde afgeven, reageerde de ambtenaar bijna verheugd. Hij hielp mee.’
'Geloven kan nooit zonder de praktijk’, zegt Cuijpers. 'Het gaat óók om de vruchten ervan. Wij zijn echt niet zo onnozel te denken dat je de grens kunt opengooien om de hele wereld binnen te laten, net zo min als dat je de deur van je huis de hele dag open kunt laten staan. Maar mensen moeten nooit als vreemdelingen tegen elkaar aan gaan kijken. Neem onze wijk. Hier wonen verschillende culturen door elkaar heen, maar Marokkanen en Nederlanders gaan nauwelijks met elkaar om. Ook wij zijn hier vreemdelingen. Velen vinden onze woongroep maar raar. We organiseren elke zondag een lunch voor de buurt. Daar komt een handjevol mensen op af. Over hoe mijn leven als ongedocumenteerde Nederlander er op termijn gaat uitzien maak ik me niet echt zorgen. Ik weet het gewoon niet. Maar ik ben echt niet de eerste of enige in de geschiedenis die zich vanuit een persoonlijke overtuiging persoonlijk verzet tegen een systeem.’

OOK MIEK WIJNBERG (1951) verzet zich tegen 'het inrichten van een infrastructuur waarbij iedereen voortdurend automatisch wordt geïdentificeerd, zodat alle doen en laten voortdurend kan worden geregistreerd, gecontroleerd en gemonitord’. Zij is medeoprichter van Vrijbit, een vereniging met ruim vierhonderd leden die zich inzet 'om de controledrift van de overheid een halt toe te roepen’. Ze hebben in de afgelopen jaren bergen aan materiaal gedocumenteerd. In een poging om de invoering van de Paspoortwet op 21 september 2009 te laten verbieden klaagden de vereniging Vrijbit en Wijnberg persoonlijk op 2 augustus 2009 de Nederlandse staat aan bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.
Wijnberg wordt gedreven door boosheid: 'Het inperken van de persoonlijke vrijheid gaat veel verder dan je je kunt voorstellen, en het proces is veel eerder begonnen dan wij denken. De maatregelen stonden al lang in de steigers, ver vóór 9/11. Die gebeurtenis heeft hoogstens gewerkt als een katalysator waardoor alle mogelijke wetgeving versneld kon worden ingevoerd. Alles werd namelijk onder het motto van terrorismebestrijding gepresenteerd, waarmee formeel veel buiten de democratische besluitvorming kwam te vallen. De kernvraag is: waar liggen de echte problemen en los je dat op met het koppelen van allerlei bestanden en het nemen van preventieve maatregelen, of moet daar heel wat anders voor gebeuren en werkt de manier waarop nu een controlestaat wordt ontwikkeld zelfs contraproductief? Het is bovendien een proportionaliteitskwestie: offer je voor de opsporing van terroristen de vrijheid van álle burgers op? Je kweekt schijnveiligheid, waarbij je bij burgers angstgevoelens aanwakkert. En het erge is: wie hier kritisch over is, wordt verdacht. Je wordt als het ware potentieel verantwoordelijk voor eventuele aanslagen. Dat past in het beeld van omkering. En wíj worden weggezet als paranoïde.’
Vrijbit voert strijd met argumenten. Er worden vele brieven met prangende vragen naar het Binnenhof gestuurd. Wijnberg constateert een totaal gebrek aan kennis over de technologie: 'De overheid heeft zich verkeken op de razendsnelle technologische ontwikkelingen. De technologie is aan de haal gegaan met de manier waarop we de samenleving inrichten. Er spelen ook banale motieven: er is een wereldwijde groeimarkt, met Nederland als een van de beste klanten. Daarnaast is er onze diepgewortelde protestantse traditie. Waar vroeger het oog van God in huizen boven de deur hing, om mensen te laten voelen dat Hij alles ziet, heeft minister Donner letterlijk gezegd dat de ID-plichtwetgeving ertoe dient om het volk te disciplineren. Vanuit dezelfde gedachte dat wie zich bespied en gecontroleerd weet zich vanzelf beter zal gaan gedragen. Waaraan hij ook nog bloedserieus toevoegde: “Het volk, ze wennen er maar aan.” Alleen, zo kweek je juist stiekeme mensen. Je breekt de grondslag van er samen het beste van willen maken af.’
Wijnberg is, zoals ze zegt, 'een kind van de jaren zestig’. Ze is opgegroeid met een groot besef van hoe kostbaar vrijheid is en wat onvrijheid voor mensen betekent. 'Ik vind het schokkend dat ik met een geldig ID-bewijs moet kunnen bewijzen wie ik ben als ik naar de bakker ga, of het risico loop om zelfs gearresteerd te worden omdat ik weiger mijn identiteitsbewijs voortdurend bij me te dragen.’
Oorspronkelijk dacht Wijnberg nog dat als alles bekend zou worden gemaakt, het tij wel zou keren. 'Maar het blijkt niet te helpen, want de meeste mensen vinden het wel best, of hebben geen tijd en geen zin om erover na te denken. Van lieverlee ben ik actie gaan voeren. Vorig jaar met succes met een petitie tegen de “slimme meter”. Alle vezels in mijn lichaam verzetten zich ertegen dat ik gedwongen word om mee te werken aan het bouwen van een politiestaat. De prijs voor je persoonlijke leven is erg hoog. Maar niks doen is geen optie.’