Lijm en sterren

Tussen boeken en getallen heeft het nooit goed geklikt. Dat merkte ik ook de afgelopen weken weer.

Ik weet niet hoeveel grafiekjes ik voorbij heb zien komen: over de afname van de leescultuur, die volgens anderen dan weer meevalt, over de dalende verkoop, over het aantal illegale downloads, over de financiële gezondheid van uitgevershuizen… En uit alle hoeken van het boekenvak klinken weer andere interpretaties van en verklaringen voor die getallen.

Het lijkt alsof die onrust heel recent is, maar de boekenbranche heeft altijd al reusachtige slingerbewegingen gemaakt. Kijk bijvoorbeeld naar de jaren vijftig en zestig. Waarom verkochten W.F. Hermans’ De tranen der acacia’s en Reve’s De avonden in de jaren vijftig maar een paar duizend exemplaren, en explodeerde de verkoop in de jaren zestig en zeventig? Was er in de jaren vijftig een crisis in onze leescultuur? En waarom werden Nederlanders tien jaar later ineens veellezers?

Ik sprak er laatst met een bibliothecaris over, en die kwam met een opmerkelijke verklaring: lijm. Door de uitvinding van een bepaald soort lijm hoefde je niet langer katernen in te binden, maar kon je boekblokken in één keer lijmen. De goedkope paperback en de nog goedkopere pocket zorgden ervoor dat ook jongeren gemakkelijk een bibliotheekje konden aanleggen.

Een nieuwe techniek betekende een nieuw lezerspubliek. Je zou zeggen dat dat nu ook zo moet werken. Digitale boeken zijn laagdrempelig en hebben enorm lage productiekosten. Wat lijm voor de jaren zestig was, is internet voor de jaren tien.

Toch ben je er met alleen techniek nog niet. Vorige week sprak ik iemand die in die gloriejaren boekverkoper was. ‘Lezen was toen gewoon géil’, legde hij uit. ‘Dat kwam doordat elke groep z’n eigen sterren had. De homo’s hadden Reve, de linkse intellectuelen hadden Mulisch, de rechtse hadden Hermans, de ongelovigen Jan Wolkers…’

Was er in de jaren vijftig een crisis in onze leescultuur?

Lijm en sterren, die heb je allebei nodig. Kostenbesparende technieken én boegbeelden. En met allebei die factoren is juist nu wat raars aan de hand.

Zo zijn de eBooks nu nog veel te hoog geprijsd. En waarom betaal je er 21 procent btw op, terwijl een papieren boek (of een eBook in Frankrijk) onder het goedkope tarief valt? Misschien brengt het Spotify-model hier verandering in, maar dan nog hebben we een probleem met de tweede factor, die boegbeelden en sterren.

De verzuiling is voorbij, maar het is niet heel ingewikkeld om de nieuwe subculturen schetsmatig af te bakenen. Er is een sterke links-rechtsverdeling, de populaire cultuur staat op gespannen voet met de culturele elite, en toch zie ik niet wie de romanschrijvende representanten zijn van GeenStijl of van de SP-aanhang. Er is geen ideologisch verschil tussen het leespubliek van Tommy Wieringa, Arthur Japin en Peter Buwalda, om maar wat veelverkopers te noemen. De roman is niet meer, zoals in de jaren zestig en zeventig, het vehikel om je wereldbeeld of levensovertuiging mee te vormen.

Dat ligt misschien aan de schrijvers, maar ook aan de markt die blijkbaar geen behoefte meer heeft aan wegbereiders en voorvechters. De echte crisis in het boekenvak is dat boeken, net als hun schrijvers, steeds meer op elkaar zijn gaan lijken. De meeste boeken in de winkel lijken op advertenties van luxeproducten en beloven ook ongeveer hetzelfde: opwinding, spanning, ontspanning, zindering, avontuur, genot, meeslependheid… Net als alle producten waar reclame voor wordt gemaakt beloven ze ervaringen en sensaties. Ook hun auteurs manifesteren zich als ‘merken’ die publiekelijk vooral de rol van ‘schrijver’ overtuigend moeten neerzetten. Het heeft allemaal meer met lifestyle te maken dan met levensovertuigingen, en dan is het inderdaad de vraag waarom je boeken nog in een apart reservaat met een laag btw-tarief en een vasteboekenprijs zou willen onderbrengen.

Daar komt bij dat de literatuur die belofte van een opwindende, zinderende, enzovoort ‘leeservaring’ in de praktijk totaal niet waar kan maken. Literatuur gaat juist om conflicten die we gewoonlijk proberen te vermijden, en stelt vragen die we liever niet stellen, zeker niet als we met vakantie zijn. Literatuur vereist bovendien enige inspanning.

Ontwijk je die anti-glamoureuze kenmerken van boeken door je zinnen te zetten op de ‘lichtere lectuur’ – een keuze die de boekwinkels al voor je hebben gemaakt met hun selectie van prominent aangeboden koopwaar – dan is de teleurstelling ook onontkoombaar. Van die boeken is het namelijk wel erg lastig om de toegevoegde waarde boven de dvd, de bioscoopbon, het dagje shoppen of het saunabezoek te ontdekken.

Zowel de serieuze lezers als de vluchtige sensatiezoekers raken dus teleurgesteld in de boekwinkel. Van die crisis zie ik niet zo gauw de juiste lijm om haar op te lossen.