De beste boeken van 2016

Lijmen

De twee boeken die er wat mij betreft in 2016 uitsprongen hebben beide met de oorlog van doen, direct en indirect.

Het eerste van de twee is de familiegeschiedenis die Willeke Stadtman onder de titel Op voet van oorlog publiceerde. Stadtman, arts van beroep, is een debutant en haar eersteling kan mede om die reden niet anders dan opmerkelijk genoemd worden. Het is het verhaal van een gezin dat getekend is door de foute keuze van de vader in de oorlog. Van dergelijke gezinnen zijn er duizenden (geweest) maar hun verhaal is in 99,9 procent van de gevallen verzwegen, verdwenen, vergaan. Dit is een van de weinige uitzonderingen, zij het dat het wel een extreem geval is. Zoveel verdriet in één gezin bij elkaar vind je zelden en nog zeldener is het als al dat verdriet ook nog opgetekend wordt, zo goed opgetekend. Het doet pijn aan de ogen.

Het andere boek dat er wat mij betreft uitsprong is van geheel andere aard en vertelt een verhaal dat al lang bekend is maar nu nogmaals, uitvoeriger en goed op een rij is gezet: het levensverhaal van de katholieke politicus Jan de Quay, schipperaar tijdens de oorlog, minister-president na de oorlog en ondertussen ook nog eens hoogleraar en commissaris van de koningin. De Quay was het boebeest van de jaren zestig-generatie en de gebeten hond van oorlogshistoricus Loe de Jong. Zoveel weerzin is onterecht maar geeft wel heel goed aan, zoals auteur Cees Meijer impliciet ook voortdurend illustreert, hoe Nederlands De Quay was en hoe moeilijk kritische Nederlanders het hebben met dat Nederlanderschap. Met dit laatste begrip wordt vanzelfsprekend niet het paspoortbezit maar een mentaliteit bedoeld. Die mentaliteit zou later omschreven worden met een term als poldermodel maar wordt vanouds aangeduid met een uitdrukking als pappen en nathouden. Jan de Quay was hierin een meester. Het maakte eerst zijn carrière en brak daarna zijn nagedachtenis. Lijmen Jan, zoals Wim Kan ooit zong. Maar als lijm verdroogt blijven nog slechts scherven.


Willeke Stadtman, Op voet van oorlog, Atlas Contact, 304 blz., € 19,99

Cees Meijer, Jan de Quay (1901 – 1985): Een biografie, Boom, 528 blz., € 35,-