Lingua artis

Welke komiek zei ook alweer dat zijn kat na het lezen van Ulysses alleen nog maar ‘Mrkrgnao’ zei? Ik moest eraan denken toen ik de slingerapen hun indianengejoel hoorde maken: een ululatie die circuleert en slingert als de aapjes zelf.

Mooi hoe schrijvers die ongrijpbare kreten in woorden proberen te vangen. Er is natuurlijk dat koor van kikkergeesten in Hades van Aristofanes: ‘Brekekekex koax koax.’ Merk op dat dierengeluiden verschillen van land tot land: in Nederland zou dit koor anders klinken. Arabische kikkers zeggen 'niqniq’.
De origineelste opera ooit geschreven is ongetwijfeld Prihody Lisky Bystrousky (Het kleine sluwe vosje) van Janacek. Hij speelt zich af in de dierenwereld. Kinderstemmen en de instrumenten verklanken de geluiden van dieren. Ook hier een kikker: 'Brekete! Brekete!’
In Janaceks idiosyncratische, onvergelijkelijke en horzelige instrumentatie krakeelt een schare dieren, van mug tot vos. Verrukkelijk is het getok van kippen, verklankt door het slaan van de stok op de vioolsnaren (col legno zoals dat heet). Richard Strauss, in het humoristische en virtuose zelfportret Ein Heldenleben, had van de critici - de tegenstanders - al een schare pluimvee gemaakt. Maar bij Janacek hoor je de kippen niet alleen tokken, maar zie je hun kammen en lellen erbij lillen. Het vosje, gezongen door een sopraan omdat het om een wijfjesvos gaat, heeft op een bepaald moment een droom van zichzelf als jongedame - een mooie doorbreking van de vierde muur.
Welke geluiden hoor ik het liefst: het model of de imitatie?
Thomas Mann zei dat schrijvers onzeker waren over de betekenis van de woorden die zij gebruiken. Het was aan de critici om hun te vertellen wat zij hadden geschreven. Ik geloof (maar misschien heeft dat te maken met mijn leeftijd), tegen beter weten in wellicht, dat de wereld te vatten is in woorden, desnoods onder dwang en met vervorming van de taal. Wel is de wereld breder dan de taal: zij kent geen homoniemen. De ontwikkeling van het taalvermogen, zegt Julian Jaynes, is ook de groei van het menselijk bewustzijn, dat vorst en nar is tegelijkertijd.
Ook nu joelen de apen, sirenen ze, met dezelfde vervorming die een sirene ook maakt als een ziekenwagen of ander zwaailichtend vehikel passeert - het zogenaamde Doppler-effect. Hoe zou Aristofanes dit geluid hebben weergegeven?
De literatuur heeft ons vele mascottes gegeven. De kat van Bloom is al genoemd, de papegaai van Flaubert, de eekhoorn van Pnin, de zwarte kat van Poe: al deze dieren hebben een grote charme voor mij, maar in werkelijkheid heb ik een hekel aan harige beesten en andere huisdieren.
Ik leef dus liever in het oord van imitatie. Ik hoor liever Brekete dan het werkelijke gekwaak van kikkers.
En dat 'mrkrgnao’ klinkt mooier dan dat snijdend gemiauw: het klinkt mij als muziek die gespeeld wordt op de kattendarmen waarvan vroeger vioolsnaren werden gemaakt.