En de rijke Griek zag dat het goed was

Links is gek geworden

De harde opstelling van de nieuwe, linkse Griekse regering ontlokt binnen en buiten Europa enthousiaste reacties. Maar waarom zou het progressief zijn om rijke Grieken te laten sponsoren door straatarme Esten of Slovenen?

Medium griekenland

Een spook waart door Europa. Linkse en rechtse critici van de euro en de Europese Unie vinden elkaar in hun afkeer van bezuinigingen en hervormingen. Het monsterverbond vormt een mooie afspiegeling van de merkwaardige coalitie tussen Syriza en een Griekse variant van de pvv. En niet alleen vanuit Europa komt bijval. Ook in de Britse en Amerikaanse pers verschijnt het ene na het andere stuk over hoe en waarom de schuld van de Grieken moet worden kwijtgescholden.

Wat al die reacties gemeen hebben is dat ze, net als Syriza zelf, de schuld van de crisis leggen bij een buitenstaander. De trojka, de elite, het neoliberalisme, ‘Brussel’, Duitsland of uiteraard, de banken. Het is het zoveelste hoofdstuk in een langjarige reeks van blindheid, ontkenning en een niet aflatend geloof in gratis bier.

De crisis in Europa en in Griekenland begon niet in 2008, met de bankencrisis. Het startschot werd evenmin gegeven in 2010, het jaar van de eurocrisis. In Griekenland begon de crisis in 1981. In dat jaar kelderde het geboortecijfer met een enorme snelheid, naar rond de 1,35 kind per vrouw. Sinds die tijd is het op dat niveau blijven steken. Ter vergelijking: in Nederland ligt het geboortecijfer rond de 1,7. Om een bevolking op peil te houden is 2,1 nodig. Het gevolg is een massale, supersnelle vergrijzing. De jongetjes en meisjes die in 1981 besloten om geen of weinig kinderen te nemen, gaan nu, 35 jaar later, met z’n allen met pensioen. Er zijn inmiddels 2,6 miljoen gepensioneerden in Griekenland. Dat is dertig procent van de beroepsbevolking. Elk jaar komen er honderdduizend gepensioneerden bij. Opnieuw ter vergelijking: Nederland heeft nu 3,3 miljoen gepensioneerden, oftewel 23 procent van de beroepsbevolking.

Griekenland loopt dan ook leeg. Verwacht wordt dat de bevolking daalt van elf miljoen naar ruim zeven miljoen in 2050. De gemiddelde leeftijd is dan bijna vijftig jaar. En al die gepensioneerden ontvangen pensioen. En zorg. Betaald door de staat, want Griekenland kent voor het overgrote deel een staatspensioen, gebaseerd op het verdiende loon, betaald uit belastingen. Het maximale pensioen voor een Griek is 2500 euro. Dat is tweeënhalf keer zoveel als het maximale bedrag dat een Nederlander aanaow kan ontvangen.

Je hoeft geen hoogleraar economie te zijn om te begrijpen dat dat spaak loopt. Met links of rechts heeft dit niets te maken. Een samenleving die geen kinderen krijgt, vervalt in armoede. Oud heeft het krap, omdat je zorg en pensioenen moet afknijpen. Jong is arm omdat de belastingen extreem hoog moeten zijn. En waarom zou in zo’n situatie een bedrijf investeren in Griekenland? Als afzetmarkt gaat het zeker krimpen, en voor lage lonen hoef je er ook niet te zijn: in Portugal, Slovenië, Polen en Tsjechië is arbeid goedkoper. Het plan van de Griekse regering om de minimumlonen weer te verhogen naar 750 euro helpt daarbij niet. In Portugal, de Baltische staten en Slovenië liggen ze tussen de 400 en 550 euro.

Wat doen de grootste talenten van Griekenland in zo’n situatie? Blijven zij wonen in een land dat geleidelijk op een bejaardenhuis gaat lijken en waar zij de rekening betalen? Of trekken ze weg naar groenere velden? Daarbij is vergrijzing uiteraard niet het enige probleem van Griekenland. Corruptie, cliëntelisme en hoge, jarenlang door de Griekse regering verborgen begrotingstekorten hebben de economie haar concurrentiekracht gekost. De bittere waarheid is dat Griekenland al decennia bezig is met een tergend langzame zelfmoord.

Maar niet getreurd: in deze al 35 jaar durende trend is nu ineens de oplossing gevonden. Scheld de Griekse schulden kwijt! Het is het soort ontkenning dat we in Nederland van de SP en de pvv kennen. De pensioenleeftijd hoeft niet omhoog, de eigen bijdrage in de zorg hoeft niet omhoog, het enige wat we moeten doen is de rijken zwaarder belasten. Zulke oplossingen ontkennen de massaliteit van de vergrijzing. De zorgkosten voor een tachtigplusser zijn gemiddeld dertigduizend euro per jaar. Hun aandeel in de bevolking gaat tot 2060 verdriedubbelen. In Griekenland zwelt het leger tachtigplussers tot 2040 aan van vijfhonderdduizend tot bijna een miljoen. De bedragen die nodig zijn om die zorg te gaan betalen, zijn zo hoog dat het belasten van de ‘rijken’ bij lange na niet genoeg is.

Schuldkwijtschelding gaat daar niets aan veranderen. Het lost de vergrijzing niet op. Het maakt Griekenland niet productiever, concurrerender of minder corrupt. Maar het maakt de kans op voortzetting van het cliëntelisme juist groter.

De bittere waarheid is dat Griekenland al decennia bezig is met een tergend langzame zelfmoord

Het belangrijkste bezwaar, dat juist links zou moeten aanspreken, is echter een andere. Schuldkwijtschelding aan Griekenland is denivellerend. Zo’n drastische maatregel maakt de schuldenlast van de rest van Europa groter, met precies hetzelfde bedrag. Daarbij is Griekenland nog altijd niet het armste land van de eurozone. Portugal, Slovenië en Estland zijn armer. Maar ook als het om Nederland gaat kun je hier vraagtekens bij zetten. Waarom zouden Nederlanders met enkel eenaow moeten bloeden voor Grieken met een hoog pensioen? Nog zoiets: in Griekenland heeft tachtig procent van de huishoudens een eigen woning. De gemiddelde schuld is achtduizend euro per hoofd van de bevolking. In Nederland heeft zestig procent van de huishoudens een eigen woning en is de gemiddelde schuld 48.000 euro. De staatsschulden in Griekenland zijn hoog, kortom, maar de schulden van huishoudens relatief laag.

De Griekse schulden kwijtschelden komt dan ook neer op een transfer van arm naar rijk. De Portugezen, Slovenen en de Esten: zij hebben enorme aanpassingen moeten doen om hun economie en overheid houdbaar te krijgen in het licht van de vergrijzing. En dan zouden ze nu moeten betalen om het gebrek aan aanpassing van Griekenland te financieren? Dat terwijl de verschillen tussen arm en rijk in Griekenland zelf tot de hoogste van de hele eurozone horen. De rijkste tien procent van de Grieken heeft een inkomen dat twaalf keer hoger is dan de armste tien procent. In Nederland is dat zeven keer, in Portugal en Oost-Europa zes tot acht keer. Ondenkbaar dat deze landen de rijkere Grieken uit de wind gaan houden.

Een linkse beweging die pleit voor onvoorwaardelijke schuldkwijtschelding is dan ook een beweging die gek is geworden. Als er een transfer van rijkdom moet komen om arme Grieken te steunen, laat die dan allereerst binnen Griekenland plaatsvinden. De rijke Grieken mogen de rekening betalen, niet de arme Slovenen.

Helaas zijn de keuzes van het alom bewonderde Syriza een keuze voor de ouderen en daarmee vooral voor de middenklasse. Zoals vaker gebeurt in vergrijzende samenlevingen dreigt ook Griekenland tot een gerontocratie te verworden. Het eerste wat het nieuwe kabinet deed, was de pensioenen verhogen. De tweede stap was het afschaffen van de belasting op onroerend goed onder de 350.000 euro. Beide maatregelen zijn alleen betaalbaar als jongeren meer gaan betalen. En ze werken opnieuw denivellerend, want juist die onroerendgoedtaks was een effectieve belasting op kapitaal.

Als we de schulden kwijtschelden zonder dat de onderliggende structurele problemen van Griekenland zijn opgelost, leidt dat tot permanente transfers van arme Europeanen naar middenklasse en rijke Grieken. Dan blijven de pensioenen en de zorg in Griekenland onbetaalbaar, en de werkloosheid hoog. Het is een recept voor nieuwe, onhoudbare schulden. Daar tegen pleiten, heeft niets te maken met gedwongen austerity. Het is niets anders dan je aanpassen aan de realiteit dat veel Europeanen blijkbaar al decennia geen baby’s meer willen. De Griekse schulden zijn niet de oorzaak van de crisis, maar het symptoom. Daarom is kwijtschelding geen oplossing.

Dat betekent niet dat er geen verdere schuldverlichting kan komen. Sterker nog: deze is door de eurolanden al toegezegd in 2012. Maar zo’n gedeeltelijke kwijtschelding moet conditioneel zijn. Dat is niet alleen belangrijk voor de rest van de eurozone, maar ook voor Griekenland zelf. Alleen een concurrerend Griekenland zal in staat zijn om bedrijven, investeringen en daarmee voldoende werkgelegenheid aan te trekken. Dat kun je niet leuk vinden. Je kunt het ook wegzetten als neoliberaal. Maar uiteindelijk is het gewoon de consequentie van de keuzes die de afgelopen 35 jaar door Griekse regeringen gemaakt zijn.

Treft de trojka met haar beleid dan geen blaam? Nee, dat zeker niet. Had het tempo van bezuinigingen niet anders had gekund, of kan er geen herverdeling meer plaatsvinden in Griekenland? Natuurlijk wel. Scandinavië laat zien hoe het ook kan. Een grote overheid, maar toch concurrerend. Forse belastingen en toch hoge werkgelegenheid. Een goede sociale zekerheid en gelijkheid, mét houdbare instituten. En ze krijgen ook nog eens meer kinderen in Scandinavië. Misschien wel juist vanwege dat systeem.

Naar zo’n ideaal zouden Syriza en de rest van links moeten streven. Niet alleen voor Griekenland, maar wellicht ook voor de eurozone als geheel. Dat we het daar nu niet over hebben, is pas werkelijk een gemiste kans.


Robin Fransman is publicist, kritisch VVD-lid en auteur van Sparen is geen deugd


Beeld: 16 februari, Athene. Voor het parlementsgebouw verzamelen zich pro-regeringsdemonstranten (Louisa Gouliamaki / AFP / ANP)