Listig spel

In het openingsverhaal van Julian Barnes’ verhalenbundel Polsslag (Pulse) verhuist een eind-dertiger naar een stil kustplaatsje. Vernon is net gescheiden, wil rust, wil zijn verleden achter zich laten en knoopt iets aan met een serveerster. Haar Engels is beperkt, hij denkt dat ze uit Polen komt, maar ergens bevalt Vernon dat wel. In spannende, flirterige opmerkingen is hij nooit goed geweest. Pas als zij een keer in bed een korte opmerking maakt, dat contraceptie voor haar niet nodig is, raakt hij gebiologeerd. Als zij op haar werk is gaat hij door haar spullen heen en ontdekt een paar foto’s en een medaille, en daarmee een verleden van Oostblok-dopinggebruik. Het stelt niets voor, maar Vernon kan zijn mond niet houden. ‘Mmm, grote, sterke zwemmersbenen’, mompelt hij in bed – meer is er niet nodig om haar voorgoed uit zijn leven te duwen.

Julian Barnes, Pulse, € 11,50

Julian Barnes, Pulse, € 10,60 (e-book)

Julian Barnes, Polsslag, € 19,95

Julian Barnes, The Sense of an Ending, € 18,95

Julian Barnes, The Sense of an Ending, € 17,25 (e-book)

Julian Barnes, Alsof het voorbij is, € 18,95

Medium 9789045019659

Dit is typisch Julian Barnes-territorium. Zijn personages kunnen niet van de geschiedenis afblijven, zoals kleine kinderen hun handjes niet uit de snoeppot kunnen houden. Ze willen meer weten, graaien dieper, rakelen meer op dan goed voor ze is. En het omgekeerde: kun je als mens ooit hoofdstukken van je leven afsluiten en echt verder gaan?

In Before She Met Me (1982) ontspoort een liefdevolle relatie tot iets monsterlijks als hij erachter komt dat zij, voordat ze hem kende, in een aantal B-films speelde. Hoe meer hij ontdekt, hoe vreselijker hij het vindt; en niet eens omdat het zulke shockerende dingen zijn, maar gewoonweg omdat het zich allemaal afspeelde zonder hem.

In weer andere boeken staat het belang van de interpretatie van de gehele menselijke geschiedenis ter discussie, bijvoorbeeld in A History of the World in 10? Chapters, verschenen in 1989. Of zoals de Flaubert-expert zich afvraagt in Flaubert’s Parrot (1984): ‘How do we seize the past? How do we seize the foreign past? We read, we learn, we ask, we remember, we are humble; and then a casual detail shifts everything.’

Polsslag verscheen eerder dit jaar, met in het meegestuurde persbericht al de aankondiging dat dit najaar een nieuwe roman van Barnes zou verschijnen. Het is The Sense of an Ending geworden, in het Nederlands vertaald als Alsof het voorbij is; geen zwaar, ambitieus, hypebaar boek, maar een kleine roman waarin Barnes zijn geschiedenis-thema tot in perfectie heeft uitgekristalliseerd. Met de roman is Barnes voor de vierde keer op de shortlist van de Booker Prize beland; de bookies zien hem als favoriet.

Alsof het voorbij is begint met zo’n casual detail: de pas gepensioneerde Tony Webster ontvangt een brief van een notaris, dat hij een dagboek heeft geërfd dat aan zijn decennia terug overleden beste vriend heeft behoord. Het eerste deel van het boek is een trip down memory lane, waarin Tony terugkijkt op zijn schooldagen; zijn vriendengroepje ging zelf overtuigd wijsneuzig met docenten in discussie, tot een nieuwe student zich bij hen aansloot, Adrian Finn, een verlegen jongen die al snel een stuk slimmer blijkt dan de rest. ‘Wij namen de boel voornamelijk in de zeik, behalve wanneer we serieus waren. Hij was voornamelijk serieus, behalve wanneer hij de boel in de zeik nam.’ Wanneer hun lievelingsdocent vraagt wat geschiedenis is, antwoordt Tony meteen dat het ‘de leugen van de overwinnaars’ is, een andere vriend zegt dat het een broodje ui is ( ‘Ze komt steeds terug, meneer. Ze rispt op.’) en Adrian citeert een Franse filosoof, dat het ‘de zekerheid [is] die ontstaat waar de gebreken van de herinnering en de onvolkomenheden van de documentatie samenkomen’. Dit citaat (van Patrick Lagrange) werkt natuurlijk als motto voor het hele boek. Tony herinnert zich zijn eerste vriendin, Veronica, het onvoorstelbare gedoe in die tijd om een meisje in bed te krijgen (‘Ze waren zich volmaakt bewust van wat er in je broek gebeurde zonder het er ooit over te hebben’), hoe hij haar dumpte nadat ze eindelijk met hem naar bed ging, hoe verraden hij zich voelde toen zij met Adrian aanpapte, en hoe Adrian ineens zelfmoord pleegde. Als Tony’s moeder het hem vertelt, kan ze zich niet inhouden zich af te vragen of hij het gedaan heeft omdat hij te intelligent was.

Er zijn dingen in zijn leven waar hij spijt van heeft, maar geen waar hij geen vrede mee heeft gekregen. Hij ziet zijn dochter misschien minder dan hij zou willen, maar is nog goede vrienden met zijn ex. Tony herinnert dit zich allemaal niet aan het einde van zijn leven, maar aan ‘het einde van elke waarschijnlijkheid van verandering in dat leven’.

In het tweede deel gaat Tony langs bij Veronica, die hem weigert het dagboek van Adrian te geven. Hij spreekt verschillende keren met haar af, telkens reageert zij kwaad – maar ze blijft met hem afspreken, geeft steeds kleinere stukjes informatie weg die de zelfmoord van Adrian kunnen verklaren. Vanaf dit moment speelt Barnes een listig spel met het weerhouden en het interpreteren van persoonlijke geschiedenis – een spel dat Barnes speelt met de lezer en Tony met zichzelf. Want hoe accuraat zijn zijn herinneringen eigenlijk? Wat heeft hij opgeblazen en wat heeft hij verdrongen?

Het is niet eens Barnes’ gepuzzel met feiten en herinneringen of het totaal verrassende einde (dat ik twee keer moest herlezen om te snappen), die deze roman zo bijzonder maken; het is simpelweg de toon waarop Barnes zijn verhaal vertelt. Het is altijd het cliché dat wanneer schrijvers ouder worden, ze minder gaan schrijven: hun zinnen worden korter en raker, alles komt dichter op de kern van hun onderwerp. Dit is het perfecte voorbeeld. Op slechts 158 bladzijden zit het boek vol ideeën en gevoelens, die zich telkens heel vanzelfsprekend aandienen. Soms is de roman passief, soms zelfs repetitief, maar alles trekt je als lezer in Tony’s denkproces. Barnes schrijft vanuit een onmiskenbare warmte, en is toch nergens sentimenteel nostalgisch. Net als in Nothing to Be Frightened Of (uit 2008; een prachtig non-fictie boek dat schipperde tussen een memoire en een meditatie op geloof en dood, waarvan elke pagina doordesemd was met wijsheid en levenservaring, zonder dat Barnes het aan je opdrong), leest The Sense of an Ending alsof er een oudere, wijzere vriend tegen je praat, ’s avonds, op een veranda. De Booker Prize gaat doorgaans naar de totale outsider of de gedoodverfde favoriet; als het dit jaar Barnes’ beurt is, zou dat zeldzaam terecht zijn.

JULIAN BARNES, POLSSLAG

Uit het Engels vertaald door Ronald Vlek, Atlas,

253 blz., € 19,95

JULIAN BARNES

ALSOF HET VOORBIJ IS

Uit het Engels vertaald door Ronald Vlek, Atlas,

158 blz., € 18,95