Terrorisme: Islamitische Staat in Europa

Lonken naar al-Qaeda

In anderhalf jaar tijd heeft IS een terreurnetwerk opgebouwd dat niet leunt op religieuze zuiverheid maar op families en vriendschappen. Nu lonkt ze naar slapende cellen van al-Qaeda om een werkelijk mondiaal bereik te krijgen.

Medium hh 54679556

Uit de berg met losse snippers informatie die afgelopen week bekend werd over de aanslagen in Brussel zijn het vaak kleine details die het meest ontluisterend zijn. Zoals over Salah Abdeslam, die betrokken was bij de aanslagen in Parijs van afgelopen november, en die vier dagen voor de aanslagen in zijn thuisstad Brussel werd gearresteerd. Abdeslam vertelde de politie, volgens een transcript dat in handen viel van dagblad Le Monde, dat hij zichzelf in november had willen opblazen in het Stade de France. Maar hij realiseerde het zich al toen hij zijn auto parkeerde. Hij ‘kon het niet’, vertelde hij. Later in Brussel werd hij daarop ‘getroost’ door mede-terrorist Mohamed Belkaid.

Aangeslagen door zijn falen liep Abdeslam doelloos door Parijs. Hij belde twee vrienden in Brussel. Zij kwamen hem halen. Hier begint het verhaal van Abdeslam te overlappen met dat van zijn twee vrienden, waarvan de verhoren eerder waren uitgelekt. Zij vertelden dat ze gezamenlijk door Parijs reden ‘voor de tijd dat het duurt om een joint te roken’. De drie namen vervolgens de snelweg naar Brussel, maar besloten dat het beter was om kleinere wegen te nemen om zo de politiecontroles te ontlopen. Ze rookten onderweg nog drie joints, waarna het ze niet lukte – niet heel verwonderlijk – om de weg te vinden over de nachtelijke achterafweggetjes van Noord-Frankrijk. Terug op de snelweg werd het drietal driemaal gecontroleerd, maar elke keer doorgelaten.

In Brussel haalde Abdeslam nieuwe kleren en ging naar de kapper. Daar ‘liet hij zich scheren, liet hij zich kort knippen en liet hij een lijntje in zijn wenkbrauw scheren’, aldus een van zijn vrienden. Ze dropten Abdeslam in een andere wijk van Brussel en werden een paar uur later gearresteerd. Ze zijn nog steeds boos dat ze in de gevangenis zitten ‘voor niets – alleen voor het helpen van Salah zonder erbij na te denken’.

Op het oog is dit allemaal ongelooflijk knullig. Salah Abdeslam, die tot zijn arrestatie gold als ‘Europa’s meest gezochte man’, komt weliswaar als volstrekt meedogenloos uit dit verhaal naar voren, maar niet echt als vlijmscherpe strijder. Het lijkt dan ook vooral toeval en pech dat Abdeslam niet werd gepakt, dat hij Brussel kon bereiken, dat hij een nieuwe aanval kon plannen met Belkaid en anderen. Maar toeval is dat niet: het is het gevolg van de werkwijze die Islamitische Staat heeft gekozen voor haar terreurnetwerk in Europa.

De kern daarvan is dat in Syrië getrainde strijders terugkeren naar Europa om daar in elkaar grijpende cellen op te zetten die deels samenwerken, maar die ook elk steunen op een eigen netwerk van familie, vrienden en sympathisanten. Het is een soort omgekeerde rekrutering: in plaats van mensen uit Europese samenlevingen te trekken voor de jihad in Syrië plaatst IS ze nu terug, waardoor al hun contacten nu voor IS de ingangen vormen naar de Europese samenlevingen. De cellen zijn mede hierdoor autonoom genoeg om zonder veel aansturing te werken. En de cijfers waarmee de Europese politie rekening moet houden, zijn al snel groot.

‘Je hebt de strijders die terugkeren naar Europa. Je hebt individuen die actief betrokken zijn bij de planning van acties. En je hebt ondersteunende thuisnetwerken van mensen die een strijder nog kenden als kind toen hij op school zat, of zoiets, en die bereid zijn hem te helpen’, legde Harleen Gambhir, analist van het Britse Instituut voor Oorlogsstudies, dit weekend uit in The Financial Times. In The Guardian onderschreef de Belgische politicoloog Rick Coolsaet die lezing: ‘Buitenlandse strijders die terugkeren maken contact met lokale sympathisanten die nooit in Syrië zijn geweest, maar die ze kennen uit hun jeugd, van school, de sportclub, enzovoort. Dus je hebt jongens die hierheen komen met expertise van aanvalswapens en explosieven, en lokale vrienden en familie die de logistiek doen.’

Hoe groot het IS-netwerk in Europa is, hangt daarom af van wie je er allemaal bij wilt tellen. Abdelhamid Abaaoud, de leider van de cel die de aanslagen in Parijs uitvoerde, claimde eens tegen zijn nicht dat hij een netwerk van negentig strijders in Europa had opgebouwd – de kern van het IS-netwerk in Europa. Daaromheen bevinden zich actieve helpers zoals Abdeslam. Daar weer omheen zijn sympathisanten zoals zijn blowende vrienden en familie, IS-ronselaars die jongens aanmoedigden om naar Syrië te gaan en andere geradicaliseerde moslims. ‘Als je die negentig strijders zo uitbreidt, wordt een netwerk van vier- tot zeshonderd mensen dat hen helpt geen overdreven getal’, rekende Gambhir voor.

‘Als je een ongelovige Amerikaan of Europeaan kunt doden, dood hem op elke mogelijke manier’

Het lijkt er nu op dat IS is begonnen met het opbouwen van dat netwerk rond de tijd, eind 2014, dat zij moslims in Europa en de VS begon op te roepen tot _lone wolf-_aanvallen: aanvallen op niet-moslims zonder toestemming of hulp vooraf. ‘Als je een ongelovige Amerikaan of Europeaan kunt doden, dood hem op elke mogelijke manier’, zei een IS-woordvoerder toen. Maar de Belg Abdelhamid Abaaoud, een innemend lachende en uiterst gedreven moordenaar, was toen al in Europa om een ondergronds leger op te zetten. In Brussel rekruteerde hij een paar oude vrienden, onder wie Salah Abdeslam, met wie hij wat inbraken had gepleegd, en diens broer.

Maar hij keek veel verder dan zijn oude buurt. Hij zette in ieder geval ook de Franse cel op die de aanslagen van november pleegde, maar werd ook gestopt (en weer doorgelaten) bij de grens tussen Oostenrijk en Hongarije. Tegen zijn nicht zou hij opscheppen dat zijn negentig strijders ‘min of meer overal door Europa’ verspreid waren.

Begin 2015 begrepen Europese veiligheidsdiensten welke grote rol Abaaoud speelde in het opzetten van een geheim netwerk in Europa. In januari vielen Belgische en Franse antiterreureenheden een huis binnen in Verviers, waar Abaaoud een cel had opgezet die politiemensen moest doden. Abaaoud zelf was door het net geglipt, richting Syrië. Twee telefoontjes van hem, die hij vanuit Athene maakte naar de cel in Verviers, werden onderschept. Volgens een onderzoek van de Britse omroep bbc probeerde de Amerikaanse inlichtingendienst cia hem, met hulp van de Israëlische dienst Mossad, in de Griekse hoofdstad te pakken te krijgen. Maar weer ontkwam Abaaoud. In Dabiq, de ‘glossy’ van IS, gaf hij er breed over op.

Abaaouds ondergrondse leger werd professioneler opgezet. Het kreeg volgens een overloper de naam Amni (‘Veiligheid’) en werd een soort IS-afdeling voor buitenlandse operaties. Volgens deze overloper had Amni vijftienhonderd leden, waaronder een interne veiligheidsdienst die op spionnen en informanten moest jagen. Kerndoel was om strijders terug te zenden naar Europa om aanvallen uit te kunnen voeren in hun eigen landen. Daarop stond volgens deze overloper een bonus van vijftigduizend euro per aanval.

In 2015, zo is nu duidelijk, raakten Europese veiligheidsdiensten steeds bezorgder over de intenties van Abaaoud en zijn netwerk in Europa. Zijn status binnen IS was zozeer gegroeid dat hij volgens sommige berichten zelfs minister van Oorlog was (hoewel dat onwaarschijnlijk lijkt). Ook de cia begon Europese diensten voor Abaaoud en zijn netwerk te waarschuwen, zeker toen hij met Turkse smokkelaars contact begon op te nemen over het smokkelen van mensen naar Europa en het kopen van Europese identiteitskaarten. Toen hij opnieuw van de radar raakte, bespraken Europese veiligheidsdiensten het opzetten van een speciale afdeling om hem te lokaliseren en zijn plannen te analyseren.

De planning van de eerste bijeenkomst: 13 november 2015 in Parijs. Die eerste vergadering werd uitgesteld, en voordat ze alsnog kon doorgaan hadden Abaaouds cellen uit Parijs en Brussel de aanslagen op concertzaal Le Bataclan en andere locaties al uitgevoerd – op 13 november. Een paar dagen later werd Abaaoud opgespoord in de flat van een familielid in de Parijse voorstad Saint-Denis. Na een extreem gewelddadige confrontatie met speciale eenheden en het Franse leger blies hij zichzelf op.

Naar het zich laat aanzien heeft Abaaoud een netwerk in Europa gebouwd dat hem nog lang zal overleven, en waarvan we nog alleen een klein deel hebben gezien. Curieus is wel dat zijn operationele en organisatorische kunnen zo ver uitstak boven zijn ideeën over strategie. Een gearresteerd lid van IS’ ondergrondse Europese leger zei een half jaar geleden tijdens een verhoor dat Abaaoud meende dat ‘Frankrijk zijn buitenlandse beleid zal wijzigen als er veel burgers worden gedood’. Dat klopt, want Frankrijk is IS sindsdien veel intensiever gaan bombarderen. Maar dat was niet de bedoeling van Abaaoud en IS, zei deze gevangene: ‘Ze willen gewoon dat de luchtaanvallen ophouden.’ Als Abaaoud en IS-leiders dat werkelijk dachten, dan is dat wel van een verbazingwekkende onbenulligheid. En een verschil met de strategische verfijning van Osama bin Laden.

‘IS weet dat de geharde en dogmatische al-Qaeda-strijders waardevoller zijn dan de nieuwe rekruten’

Over hoe het ondergrondse leger moet opereren lijkt in elk geval grondig te zijn nagedacht. De aanslagen in Brussel bewijzen dat het semi-autonoom kan opereren. Het was Abaaouds intentie om de aanslagen in Parijs zelf te overleven, maar toen hij enkele dagen later in Saint-Denis toch werd gedood, ging de Brusselse cel (die had meegedaan aan de aanslagen in Parijs) op eigen kracht verder met het voorbereiden van aanslagen. Abdeslam zou volgens het plan juist de dood vinden, maar hij ging op eigen initiatief terug naar Brussel, om zich te melden voor verdere hulp bij nieuwe aanslagen.

Veel terrorisme-experts denken dat het hele IS-netwerk is ingericht om de cellen op zo’n manier half zelfstandig te laten werken, leunend op een eigen netwerk waar IS zelf niet bij betrokken is. Dat is een verschil met het strak geregisseerde al-Qaeda. En het betekent ook dat de link met het IS-hartland in Syrië en Irak zwak is – en dat het netwerk kan blijven opereren als Islamitische Staat in Syrië en Irak vernietigd wordt. ‘Als internationale organisatie is IS volwassen geworden’, concludeerde een analist.

Een ander verschil met al-Qaeda is dat IS met opzet verschillende cellen synchroon wil laten werken aan verschillende aanslagen. ‘Het doel van IS lijkt niet te zijn om zoveel mogelijk mensen te doden, maar om zoveel mogelijk grote operaties tegelijk te hebben, zodat hun vijand gedwongen is om meer geld en meer mankracht te spenderen’, zei een anonieme Europese veiligheidsfunctionaris tegen persbureau AP. ‘Het gaat nu meer om het ritme van terreuroperaties.’

Maar hoewel de dreiging die van IS uitgaat nu duidelijk groter is dan die van al-Qaeda loopt het netwerk van IS in een paar belangrijke opzichten nog achter op dat van zijn voorganger. De journalist en analist Hassan Hassan, co-auteur van het boek Isis: Inside the Army of Terror, concludeerde na de aanslagen in Brussel dat IS lonkt naar al-Qaeda en zijn strijders. Isis ontstond uit al-Qaeda in Irak, maar later splitsten de twee organisaties zich en nam al-Qaeda afstand van IS. De laatste jaren heeft al-Qaeda zwaar te lijden gehad van de jacht door landen in het Midden-Oosten en veiligheidsdiensten uit het Westen. En de interne cohesie lijkt onder druk te staan sinds Osama bin Laden werd gedood en werd opgevolgd door de veel minder charismatische Ayman al-Zawahiri, die bij zijn strijders veel minder respect oproept.

Maar al-Qaeda heeft wel ervaren en gemotiveerde strijders, een mondiaal netwerk en bijna twee decennia ervaring met opereren onder de radar van westerse en midden-oosterse veiligheidsdiensten. Volgens Hassan Hassan probeert IS zich daarom sinds een jaar bij al-Qaeda-strijders in Europa en elders nadrukkelijk als opvolger van al-Qaeda te profileren. De retoriek van de groep en haar rechtvaardiging van doelwitten en methoden is daar steeds meer op gericht. ‘Isis probeert duidelijk aantrekkingskracht uit te oefenen op slapende cellen en sympathisanten van al-Qaeda, met name in Afrika en Europa’, schreef Hassan Hassan dit weekend in het in de Arabische Emiraten uitgegeven tijdschrift The National. ‘Isis heeft al-Qaeda-strijders nodig om een mondiaal netwerk te bouwen.’

De aanslagen in Europa, maar ook de vele aanslagen die IS de afgelopen maanden heeft uitgevoerd in Noord-Afrika, het Midden-Oosten en Rusland, zijn daarom ook een vorm van propaganda naar andere extremisten. ‘Isis presenteert zich als de opkomende groep die in een betere positie is en meer bereid is om oorlog te voeren tegen het Westen en westerse bondgenoten in het Midden-Oosten’, schrijft Hassan. ‘Meer dan een wraak voor de verliezen in Irak en Syrië wil Isis met haar aanslagen al-Qaeda als mondiale organisatie vervangen door zich op haar leden te richten. Isis weet dat de geharde en dogmatische al-Qaeda-strijders waardevoller zijn dan de nieuwe rekruten waar ze tot nu toe gebruik van heeft gemaakt, of dan de kinderen die ze nu traint om de nieuwe generatie aanhangers te worden.’

Het is uiteraard onmogelijk om als buitenstaander een goed beeld te krijgen van hoe succesvol IS daarin is. Wél duidelijk is dat IS verder kijkt dan naar joints rokende kleine criminelen die in korte tijd kunnen worden geradicaliseerd. De Franse president Hollande had daarom afgelopen week gelijk toen hij, nadat hij had gewezen op successen in de opsporing, waarschuwde voor de toekomst. De cellen die verantwoordelijk waren voor de aanslagen in Parijs en Brussel ‘worden op dit moment uitgeroeid’, zei hij, ‘maar we weten dat er andere netwerken zijn. De dreiging hangt nog boven ons.’


Beeld: Brussel, 23 maart 2016. Jongens spelen cricket op het hoofdplein in Molenbeek een dag na de terroristische aanslagen (Mads Nissen / HH)