Muziektheater - Eisler on the Go

‘Loof mij!’

De linkse componist Hanns Eisler (1898-1962) is in zijn korte leven vaak gehekeld en achtervolgd. Nu was hij ook een grappige lastpak die opeens driftig kon uitroepen: ‘Ik ben het op voorhand met iedere loftuiting over mijn werk eens.’ In de vorig jaar verschenen autobiografie van de van oorsprong Oost-Duitse zanger Wolf Biermann komt een scène voor waarin Biermann en zijn club Jazz Optimisten, die naar eigen zeggen de beste dixieland band van de ddr vormden, in 1962 voor de doodzieke Eisler diens repertoire uit de Weimar Republiek speelden in een jazzy arrangement. Daar fleurde de componist enorm van op. En dat kon hij ook wel gebruiken, gehaat en tegengewerkt als hij werd door de kunstbureaucraten van de Oost-Duitse schurkenstaat. Tijdens zijn ballingschap in Amerika, tussen 1940 en 1948, werd Eisler door de fbi in de gaten gehouden, vervolgens door zijn zus verraden en vanaf 1946 vervolgd en verhoord in de heksenjacht op communisten waar ook Chaplin, Arthur Miller, Bertolt Brecht en talloze anonieme letterknechten en filmmedewerkers het slachtoffer van werden. Daarover en over Eislers werk gaat de kameropera Eisler on the Go van samensteller Paul Oomens.

Medium toneel
Ekaterina Levental als Lou(ise) Jolesch, Eislers vrouw, en Jon van Eerd als Hanns Eisler in Eisler on the Go © Robert Westerman

Het is een jachtig stuk geworden waarin met simpele middelen knap een gezongen tijdsbeeld wordt geschetst van het Amerikaanse geëngageerde amusement in het interbellum en na de oorlog, toen het begrip ‘communist’ niet alleen een scheldwoord was maar ook in een oogwenk een vonnis kon worden. Behalve stukken van Eisler wordt werk vertolkt van Marc Blitzstein uit wiens (in 1999 verfilmde) musical The Cradle Will Rock uit 1937 gretig wordt geciteerd. Het tweede deel van de voorstelling is een reconstructie van het verhoor van Eisler door de Congres-commissie die ‘anti-Amerikaanse activiteiten’ onderzocht. Een geslaagde vorm van gezongen documentair theater. Met sterke rollen van Mitchell Sandler als commissievoorzitter, Ekaterina Levental als ‘Lou’ Eisler en vooral Jon van Eerd die aan de figuur van Hanns Eisler een getergd soort schwung geeft.

De makers, waaronder ook regisseur Machteld van Bronkhorst en de musici van het New European Ensemble (die ook de kleinere rollen spelen), halen veel overhoop. Omdat de focus van het libretto nogal eens verschuift naar quasi-grappige bijzaken, is het dramaturgisch hier en daar een wankele bedoening. Er mist een harde kern. En die is er wel. Eisler was naïef, zijn tegenvoeters waren vilein. De componist heeft de demonische politieke krachten in de VS onderschat die uit waren op pure censuur en op fundamentele beknotting van kunstenaars in hun vrijheid. Bovendien waren Eislers politieke tegenstanders uit op wraak. Zijn broer Gerhart, die een prominente rol speelde in de internationale communistische beweging, was eind jaren veertig ontsnapt uit internering op Ellis Island. En Hanns Eislers grote vriend in de kunsten, de dichter en toneelschrijver Bertolt Brecht, had tijdens zijn verhoor de complete congrescommissie voor gek gezet en was vervolgens kalm en legaal teruggereisd naar Europa. Er zat kortom gewoon een sterker verhaal in het materiaal dan wat het warrige libretto nu te bieden heeft. Maar goed, niet zeuren: de fraaie stemmen en de goeie muziek maken Eisler on the Go ruimschoots de moeite waard.

Eisler on the Go speelt nog t/m 26 mei in Hengelo, Zwolle, Den Haag en Apeldoorn; eisleronthego.nl