1 mei 1929 – 9 juni 2009

Lord Ralf Gustav Dahrendorf

De Duitse politicus Ralf Dahrendorf was een ‘Erasmus-intellectueel’, een denker als Karl Popper, Raymond Aron, Hannah Arendt en Isaiah Berlin die, gelijk Erasmus, niet meeging in grote denksystemen maar vasthield aan de menselijke maat.

RALF DAHRENDORF werd geboren in het economisch rampjaar 1929. Zijn eerste levensjaren in Hamburg waren relatief onbezorgd omdat zijn vader een bevoorrechte positie had en de ergste gevolgen van inflatie, werkloosheid en sociale onrust het gezin bespaard bleven. De arbeidersjongen Gustav Dahrendorf had zich via de handel opgewerkt tot prominent vakbondsman en bestuurder van de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD). Hij was van 1927 tot 1933 lid van het Hamburgse stadsparlement en in het laatste jaar ook even lid van de Reichstag.
In dat jaar stortte de Weimar-republiek in door de economische crisis, geallieerde herstelbetalingen en politiek extremisme. De inbraak van de bruinhemden in de politiek ‘betekende ook een inbreuk van de politiek in de privé-sfeer’, zei Dahrendorf jaren later. ‘Al op mijn elfde was ik ervan doordrongen dat ons gezin anders dacht dan de heersende opinie. Gevaarlijk anders.’ In de eerste oorlogsjaren verspreidde de jonge Ralf ‘defaitistische’ berichten onder medescholieren. Nadat zijn vader naar een kamp was afgevoerd, schreef hij onvoorzichtige brieven aan een vriend en werd daarvoor eind 1944 aangegeven bij de Gestapo. Hij overleefde de laatste oorlogsmaanden in een concentratiekamp in Polen. Toen de Russen naderden, schopte een SS’er hem en zijn vriend letterlijk het kamp uit, vlak voordat de overige gevangenen massaal werden vermoord. ‘We kregen nog een papiertje mee waarop stond dat we nooit meer een middelbare school in Duitsland mochten bezoeken. Onder de meest gruwelijke regimes is de documentatie altijd prima in orde.’
Ook zijn ouders leefden wonder boven wonder nog. Gustav Dahrendorf begaf zich opnieuw in de politiek, nu in de Russische zone. En kwam opnieuw in de problemen, ditmaal omdat hij zich verzette tegen de Russische poging om de SPD te laten fuseren met de communistische partij. Hij stemde op het beslissende moment tegen en vluchtte de volgende dag met vrouw en kind in een Amerikaans vliegtuig naar het Westen, liever dan zichzelf of zijn gezin te laten arresteren of ‘verongelukken’. Terug in Hamburg maakte Ralf zijn school af en ging klassieke talen en filosofie studeren. Die studiekeuze beschouwde hij aanvankelijk als welkom tegengif voor de angst en politieke verdwazing waaronder hij had geleden: ‘Mijn hele jeugd was een leerschool in totalitarisme geweest.’
Niettemin bleef hij geboeid door de vraag waarom nazisme en communisme konden gedijen in de moderne, door Verlichting, wetenschap en positivisme gelouterde maatschappij. Omdat Livius en Immanuel Kant geen uitsluitsel boden, deed hij een vervolgstudie sociologie aan de London School of Economics. Nu kon hij de puzzelstukken in elkaar passen. Begin jaren zestig vestigde hij een blijvende reputatie met twee studies waarin hij de kern van zijn denken neerlegde: een over Duitsland en een over de liberale democratie. De makke van Duitsland, aldus Dahrendorf, was dat het langer en dieper dan andere naties verdeeld was geweest en dat de bevolking derhalve reikhalzend had uitgezien naar een ideologie en een vorm van leiderschap waarin alle tegenstellingen eindelijk zouden worden verzoend – met het bekende resultaat.
De keerzijde van deze ontdekking was Dahrendorfs visie op de liberale democratie, die hij aan Popper ontleende maar sociologisch uitwerkte en zo een extra dimensie gaf. Tegelijk stak hij een forse spaak in zowel socialistische als conservatieve wielen. De oorzaak van maatschappelijke conflicten was volgens Dahrendorf niet gelegen in een ongelijke verdeling van talent (zoals conservatieven denken) of van bezit (zoals de marxisten menen), maar in een ongelijke verdeling van gezag. Het geheim van een stabiele democratie was ‘het vreedzaam reguleren van de onvermijdelijke gezagsconflicten die in elke samenleving ontstaan, van conflicten die ontstaan uit menings- en belangenverschillen maar de gedaante aannemen van een strijd om het gezag. Als we die conflicten niet onder ogen zien, maar proberen ze te negeren of op te lossen in een denkbeeldige, conflictvrije samenleving, dan roepen we grotere, uiteindelijk onbeheersbare conflicten op.’ Woorden die in marmer gebeiteld zouden moeten worden.
Dahrendorfs veelbewogen carrière – zijn overstap in 1967 van de SPD naar de liberale FDP, zijn eurocommissariaat voor Onderwijs en Wetenschappen begin jaren zeventig, zijn rectoraat bij de LSE en zijn opname als life peer in het Britse Hogerhuis – is eenvoudig samen te vatten: in elk van die functies toonde hij zich origineel in zijn aanpak en gewetensvol in de uitvoering. Op het hoogtepunt van de Duitse studentenrevolte trok hij zalen van tweeduizend studenten. Ze kwamen niet om hem uit te jouwen, maar om met hem van gedachten te wisselen in de beste liberale traditie.
Hij nam nooit afstand van het socialistische uitgangspunt dat een samenleving al haar leden moet verheffen. Maar anders dan de socialisten zag hij die verheffing in termen van grotere keuzevrijheid, niet van een ‘betere’ mens. Daarom maakte hij ook groot bezwaar tegen het neoliberalisme (door hem ‘neodarwinisme’ genoemd) dat de keuzevrijheid van de maatschappelijke bovenlaag en middenklasse bevordert ten koste van de keuzevrijheid van de minst welvarenden. Het huidige Europa met zijn ‘grenzenloze’ markt, explosieve welvaartsverschillen en groeiende sociale en etnische spanningen, gekoppeld aan een elitair eenheidsstreven, doet onbehaaglijk aan het ‘oude’ Duitsland denken. Het maakt zijn denken actueler dan ooit.
Ralf Dahrendorf maakte geen geheim van zijn bewondering voor wat hij de ‘Erasmus-intellectuelen’ noemde: denkers als Karl Popper, Raymond Aron, Hannah Arendt en Isaiah Berlin die, gelijk Erasmus, niet meegingen in grote denksystemen maar vasthielden aan de menselijke maat en de kritische toets aan de praktijk. Zonder het te willen weten, was hij al lang tot hun kring toegetreden.